Узда

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Каардынаты: 53°27′ пн. ш. 27°13′ у. д. ^(G)(O)

Узда
Раён	Узьдзенскі раён
Вобласьць	Менская вобласьць
Першыя згадкі	XV стагодзьдзе
Насельніцтва	9,6 тыс.
Тэлефонны код	+375 1718
Паштовы індэкс	223411
Геаграфічныя каардынаты	53°27′ пн. ш. 27°13′ у. д. (G)
Часавы пас  - улетку	+2 +3
Месцазнаходжаньне Ўзды Узда

Узда́ — горад у Менскай вобласьці Беларусі, на рацэ Узьдзянка. Адміністрацыйны цэнтар Узьдзенскага раёну. Насельніцтва 9,6 тыс. чал. (2006).

Знаходзіцца за 74 км на паўночны захад ад Менску, 22 км ад чыгуначнай станцыі Негарэлае на лініі Менск — Баранавічы. Аўтадарогі на Менск, Негарэлае, Капыль, Слуцак, Нясьвіж.

Зьмест 1 Гісторыя 2 Насельніцтва 2.1 Адукацыя 2.2 Ахова здароўя 2.3 Культура 2.4 Спорт 3 Забудова 4 Эканоміка 5 Інфармацыя для турыстаў 5.1 Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьці 6 Выбітныя асобы 7 Крыніцы 8 Літаратура 9 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Гісторыя

• 1450: першыя згадкі, двор Корсакаў у Менскім павеце.
• 2-ая пал. XVI ст.: мястэчка, у розны час належала Кавячынскім, Завішам, Красінскім.
• ХV ст.: Кавячынскія пабудавалі ўва Ўзьдзе кальвінскі эбор.
• 1572: у мястэчку знаходзіўся Сымон Будны у сувязі з выданьнем Бібліі.
• 1684: пасьля вяртаньня ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы.
• 1793: пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў ўвайшла ў склад Расейскай імпэрыі, цэнтар воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні.
• кан. ХVІІІ ст.: перайшла да роду Завішаў.
• 1798: Казімер Завіша пабудаваў касьцёл, дзейнічала царква.
• 1829—1830: працавалі друкарня Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш.
• 1886: зьмяшчала народную вучэльню, валасное кіраваньне, школу, бровары, суконную фабрыку, 2 млыны, 24 крамы, былі царква, касьцёл, сынагога, мячэт, 3 малітоўныя дамы.
• 1924: цэнтар Узьдзенскага раёну Менскай акругі.
• 1938: гарадзкі пасёлак.
• 25 сьнежня 1962: у Дзяржынскім раёне.
• 30 ліпеня 1966: зноў цэнтар раёну.
• 10 сакавіка 1999: атрымала статус места.

[рэдагаваць] Насельніцтва

• 1889 — 1424 чал.^[1]
• 1897 — 2,8 тыс. чал.
• 1939 — 3,5 тыс. чал.
• 1970 — 4,3 тыс. чал.
• 1989 — 8,0 тыс. чал.
• 1999 — 9,5 тыс. чал.

[рэдагаваць] Адукацыя

У месьце дзейнічаюць гімназія, с.-г. прафэсійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзіцячы цэнтар разьвіцьця дзіця «Вясёлка».

[рэдагаваць] Ахова здароўя

Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць цэнтральная раённая лякарня на 220 ложкаў, раённая паліклініка на 250 наведваньняў у зьмену, аптэка, аптэчны кіёск і аптэчны пункт, раённы цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва.

[рэдагаваць] Культура

Да паслугаў жыхароў 2 бібліятэкі, Дом культуры, раённы Цэнтар культуры, Дом дзіцячай творчасьці, кінатэатар «Кастрычнік», гісторыка-краязнаўчы музэй, парк «Перамогі».

Дзейнічаюць калектывы аматарскай творчасьці, у тым ліку 3 народныя (хор вэтэранаў вайны і працы, ансамбаль народнай песьні «Зборная субота», клюб майстроў «Сузор'е» Цэнтру культуры) і 3 узорныя (тэатар «Усьмешка», лялечны тэатар «Церамок», духавы аркестар школы мастацтваў).

[рэдагаваць] Спорт

Для аматараў фізкультуры і спорту адчыненыя спартовы клюб «Бушыда», стадыён, 6 спартовых заляў, 3 футбольныя палі і інш.

[рэдагаваць] Забудова

Места разьвіваецца паводле генпляну 1990. Рэчкай Узьдзянка падзеленая на 2 плянавальных раёны: усходні (Малая Ўзда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе разьмешчаныя асноўны масіў жылой забудовы і грамадзкі цэнтар. Гістарычны цэнтар склаўся ў раёне вуліцы Ленінскай, якая спалучыла 2 плошчы — Волі і Чырвоную. Адм.-грамадзкі і культурны цэнтар сфармаваны ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 1990—2000-я пабудаваныя 5 жылых дамоў, школа −3, адм. будынак Узьдзенскага лясгасу, зробленая рэканструкцыя раённай лякарні, будынкі «Белаграпрамбанку».

[рэдагаваць] Эканоміка

У месьце працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасьці лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Узьдзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Узьдзенская філія ААТ «Слуцкі сыраробны камбінат») галінаў. Працуе прыватнае УП «Узьдзенскі кааппрам», лясгас і інш., філія і аддзяленьне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадзкага харчаваньня, 2 прадпрыемствы сувязі, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі.

[рэдагаваць] Інфармацыя для турыстаў

Дзейничае Ўзьдзенскі гісторыка-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Ўзда».

[рэдагаваць] Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьці

• Гістарычная забудова места (канец ХІХ — пач. ХХ стст.).
• Капліца-пахавальня Завішаў (XIX ст.).
• Касьцёл Узвышэньня Сьв. Крыжа (1798).
• Могілкі габрэйскія.
• Могілкі татарскія (Мізар).
• Сынагога.
• Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла (1840).

[рэдагаваць] Выбітныя асобы

• Барыс Палееў (1898—1983) — савецкі ваеначальнік.
• Мошэ Файнштэйн (1895—1986) — лідэр габрэяў ЗША, адзін з найвядомейшых рабінаў ХХ ст.

[рэдагаваць] Крыніцы

[рэдагаваць] Літаратура

• Узда // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г.П. Пашков [и др.] ; под общ. ред. И.И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9
• Uzda // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII, s. 867

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

• м. Узда на Radzima.org
• Здымкі на Globus.tut.by
• Сайт горада Узда

п • а • р Узьдзенскі раён
Гарады	Узда
Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі базавага ўзроўню	Азёрскі с/с • Камянкоўскі с/с • Лашанскі с/с • Ліцьвянскі с/с • Нёманскі с/с • Сямёнавіцкі с/с • Узьдзенскі с/с • Хатлянскі с/с • Цепленьскі с/с • Цялякаўскі с/с

п • а • р Менская вобласьць
Раёны	Барысаўскі • Бярэзінскі • Валожынскі • Вялейскі • Ігуменскі (Чэрвеньскі) • Капыльскі • Клецкі • Койданаўскі (Дзяржынскі) • Крупскі • Лагойскі • Любанскі • Маладэчанскі • Менскі • Мядзельскі • Нясьвіскі • Пухавіцкі • Салігорскі • Слуцкі • Смалявіцкі • Стаўпецкі • Старадароскі • Узьдзенскі
Гарады / Месты	Барысаў • Бярэзань • Валожын • Вялейка • Жодзіна (абл. зн.) • Заслаўе • Ігумен (Чэрвень) • Капыль • Клецак • Койданаў (Дзяржынск) • Крупкі • Лагойск • Любань • Маладэчна • Мар'іна Горка • Менск (рэсп. зн.) • Мядзел • Нясьвіж • Салігорск • Слуцак • Смалявічы • Старыя Дарогі • Стоўбцы • Узда • Фаніпаль
Мястэчкі	Бобр • Вызна (Чырвоная Слабада) • Гарадзея • Зялёны Бор • Івянец • Крывічы • Мачулішчы • Нарач • Негарэлае • Плешчаніцы • Праўдзінскі • Радашковічы • Рудзенск • Старобін • Сьвір • Сьвіслач • Сьмілавічы • Урэчча • Халопенічы