Узда

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Узда
Coat of Arms of Uzda, Belarus.png
Герб Узды
Першыя згадкі: 1450
Вобласьць: Менская
Раён: Узьдзенскі
Насельніцтва: 9684[1] (2009)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1718
Паштовы індэкс: 223411
Геаграфічныя каардынаты: 53°27′ пн. ш. 27°13′ у. д. / 53.45° пн. ш. 27.217° у. д. / 53.45; 27.217Каардынаты: 53°27′ пн. ш. 27°13′ у. д. / 53.45° пн. ш. 27.217° у. д. / 53.45; 27.217
Узда на мапе Беларусі
Узда
Узда
Узда
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Узда́ — места ў Беларусі, на рацэ Ўзьдзянка. Адміністрацыйны цэнтар Узьдзенскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 9684[1] чал. (2009). Знаходзіцца за 74 км на паўночны захад ад Менску, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Негарэлае (лінія Менск — Баранавічы). Аўтамабільныя дарогі на Менск, Негарэлае, Капыль, Слуцак, Нясьвіж.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Узда́»[2] ўтварыўся ад назвы ракі Ўзьдзянка (у мінулым Узда, Усда). У сваю чаргу гідронім «Узда» мае тую ж аснову, што і Уса (прытокам якой зьяўляецца) у спалучэньні з фармантам -да[3].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспамін пра Ўзду як двор Корсакаў у Менскім павеце датуецца 1450. У 2-й палове XV ст. паселішча атрымала статус мястэчка. У розны час Узда знаходзілася ў валоданьні Кавячынскіх, Завішаў, Красінскіх. У канцы ХV ст. Кавячынскія збудавалі тут кальвінскі эбор.

Касьцёл Узвышэньня Сьв. Крыжа

У 1572 ува Ўзьдзе знаходзіўся Сымон Будны ў зьвязку з выданьнем Бібліі[4]. У 1684 па вяртаньні ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Узда апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабілася цэнтрам воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні. У канцы ХVІІІ ст. мясьціна перайшла да роду Завішаў. У 1798 Казімер Завіша збудаваў касьцёл, таксама дзейнічала царква.

У 18291830 ува Ўзьдзе працавалі друкарня Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш. Станам на 1886 — народная вучэльня, валасная ўправа, школа, бровары, суконная фабрыка, 2 млыны, 24 крамы; дзейнічалі царква, касьцёл, сынагога, мячэт, 3 малітоўныя дамы. Цягам 19061909 у мястэчку дзейнічала правінцыйнае кола Польскага Таварыства «Асьвета» ў Менску, якое займалася падтрымкай польскай адукацыі[5].

17 ліпеня 1924 Узда зрабілася цэнтрам раёну БССР25 сьнежня 1962 да 30 ліпеня 1966 у Койданаўскім раёне). 27 верасьня 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 10 сакавіка 1999 Узда атрымала статус места.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ува Ўзьдзе працуюць гімназія, с.-г. прафэсійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, цэнтар разьвіцьця дзіцяці «Вясёлка».

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць цэнтральная раённая лякарня на 220 ложкаў, раённая паліклініка на 250 наведваньняў у зьмену, аптэка, аптэчны шапік і аптэчны пункт, раённы цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, раённы цэнтар культуры, дом дзіцячай творчасьці, кінатэатар «Кастрычнік», гістарычна-краязнаўчы музэй, парк «Перамогі».

Дзейнічаюць калектывы аматарскай творчасьці, у тым ліку 3 народныя (хор вэтэранаў вайны і працы, ансамбль народнай песьні «Зборная субота», клюб майстроў «Сузор’е» Цэнтру культуры) і 3 узорныя (тэатар «Усьмешка», лялечны тэатар «Церамок», духавы аркестар школы мастацтваў).

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для аматараў фізкультуры і спорту ў месьце працуюць спартовы клюб «Бушыда», стадыён, 6 спартовых заляў, 3 футбольныя палі і інш.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узда разьвіваецца паводле генэральнага пляну 1990. Рэчка Ўзьдзянка падзяляе места на 2 плянавальныя раёны: усходні (Малая Ўзда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе месьціцца асноўны масіў жылой забудовы і грамадзкі цэнтар. Гістарычны цэнтар склаўся ў раёне вуліцы Ленінскай, якая злучыла 2 плошчы — Волі і Чырвоную. Адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар сфармаваны ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 19902000-я збудавалі 5 жылых дамоў, школу, адміністрацыйны будынак Узьдзенскага лясгасу, правялі рэканструкцыю раённай лякарні, будынку «Белаграпрамбанку».

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У месьце працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасьці лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Узьдзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Узьдзенская філія ААТ «Слуцкі сыраробны камбінат») галінаў. Працуе прыватнае УП «Узьдзенскі кааппрам», лясгас і інш., філія і аддзяленьне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадзкага харчаваньня, 2 прадпрыемствы сувязі, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічае Ўзьдзенскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Ўзда»[8].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гістарычная забудова (канец ХІХ — пач. ХХ стагодзьдзяў; фрагмэнты)
  • Капліца-пахавальня Завішаў (XIX ст.)
  • Касьцёл Узвышэньня Сьв. Крыжа (1798)
  • Могілкі: каталіцкія; габрэйскія; татарскія (Мізар)
  • Сынагога
  • Царква Сьвятых апосталаў Пятра й Паўла (1840)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Госкартгеоцентр
  3. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 383.
  4. ^ Узда // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 685.
  5. ^ Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem: Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. S. 34-37.
  6. ^ Uzda // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 867.
  7. ^ Анатоль Папко. Узда // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 568.
  8. ^ Узда // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Уздасховішча мультымэдыйных матэрыялаў