Узда
| Узда | |||||
|
|||||
| Першыя згадкі: | 1450 | ||||
| Вобласьць: | Менская | ||||
| Раён: | Узьдзенскі | ||||
| Насельніцтва: | 9684[1] (2009) | ||||
| Часавы пас: | UTC+3 | ||||
| Тэлефонны код: | +375 1718 | ||||
| Паштовы індэкс: | 223411 | ||||
| Геаграфічныя каардынаты: | 53°27′ пн. ш. 27°13′ у. д. / 53.45° пн. ш. 27.217° у. д.Каардынаты: 53°27′ пн. ш. 27°13′ у. д. / 53.45° пн. ш. 27.217° у. д. | ||||
|
Узда на мапе Беларусі
 Узда
|
|||||
 Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons |
|||||
Узда́ — места ў Беларусі, на рацэ Ўзьдзянка. Адміністрацыйны цэнтар Узьдзенскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 9684[1] чал. (2009). Знаходзіцца за 74 км на паўночны захад ад Менску, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Негарэлае (лінія Менск — Баранавічы). Аўтамабільныя дарогі на Менск, Негарэлае, Капыль, Слуцак, Нясьвіж.
Зьмест |
Назва [рэдагаваць]
Тапонім «Узда́»[2] ўтварыўся ад назвы ракі Ўзьдзянка (у мінулым Узда, Усда). У сваю чаргу гідронім «Узда» мае тую ж аснову, што і Уса (прытокам якой зьяўляецца) у спалучэньні з фармантам -да[3].
Гісторыя [рэдагаваць]
Першы пісьмовы ўспамін пра Ўзду як двор Корсакаў у Менскім павеце датуецца 1450. У 2-й палове XV ст. паселішча атрымала статус мястэчка. У розны час Узда знаходзілася ў валоданьні Кавячынскіх, Завішаў, Красінскіх. У канцы ХV ст. Кавячынскія збудавалі тут кальвінскі эбор.
.jpg)
У 1572 ува Ўзьдзе знаходзіўся Сымон Будны ў зьвязку з выданьнем Бібліі[4]. У 1684 па вяртаньні ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы.
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Узда апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабілася цэнтрам воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні. У канцы ХVІІІ ст. мясьціна перайшла да роду Завішаў. У 1798 Казімер Завіша збудаваў касьцёл, таксама дзейнічала царква.
У 1829—1830 ува Ўзьдзе працавалі друкарня Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш. Станам на 1886 — народная вучэльня, валасная ўправа, школа, бровары, суконная фабрыка, 2 млыны, 24 крамы; дзейнічалі царква, касьцёл, сынагога, мячэт, 3 малітоўныя дамы. Цягам 1906—1909 у мястэчку дзейнічала правінцыйнае кола Польскага Таварыства «Асьвета» ў Менску, якое займалася падтрымкай польскай адукацыі[5].
17 ліпеня 1924 Узда зрабілася цэнтрам раёну БССР (з 25 сьнежня 1962 да 30 ліпеня 1966 у Койданаўскім раёне). 27 верасьня 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 10 сакавіка 1999 Узда атрымала статус места.
Насельніцтва [рэдагаваць]
- XIX стагодзьдзе: 1889 — 1424 чал.[6]; 1897 — 2,8 тыс. чал.
- XX стагодзьдзе: 1939 — 3,5 тыс. чал.; 1970 — 4,3 тыс. чал.; 1977 — 5,9 тыс. чал.; 1989 — 8,0 тыс. чал.; 1999 — 9,5 тыс. чал.
- XXI стагодзьдзе: 2001 — 9,4 тыс. чал.[7]; 2006 — 9,6 тыс. чал.; 2009 — 9684[1] (перапіс)
Адукацыя [рэдагаваць]
Ува Ўзьдзе працуюць гімназія, с.-г. прафэсійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, цэнтар разьвіцьця дзіцяці «Вясёлка».
Мэдыцына [рэдагаваць]
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць цэнтральная раённая лякарня на 220 ложкаў, раённая паліклініка на 250 наведваньняў у зьмену, аптэка, аптэчны шапік і аптэчны пункт, раённы цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва.
Культура [рэдагаваць]
Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, раённы цэнтар культуры, дом дзіцячай творчасьці, кінатэатар «Кастрычнік», гістарычна-краязнаўчы музэй, парк «Перамогі».
Дзейнічаюць калектывы аматарскай творчасьці, у тым ліку 3 народныя (хор вэтэранаў вайны і працы, ансамбль народнай песьні «Зборная субота», клюб майстроў «Сузор’е» Цэнтру культуры) і 3 узорныя (тэатар «Усьмешка», лялечны тэатар «Церамок», духавы аркестар школы мастацтваў).
Спорт [рэдагаваць]
Для аматараў фізкультуры і спорту ў месьце працуюць спартовы клюб «Бушыда», стадыён, 6 спартовых заляў, 3 футбольныя палі і інш.
Забудова [рэдагаваць]
Узда разьвіваецца паводле генэральнага пляну 1990. Рэчка Ўзьдзянка падзяляе места на 2 плянавальныя раёны: усходні (Малая Ўзда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе месьціцца асноўны масіў жылой забудовы і грамадзкі цэнтар. Гістарычны цэнтар склаўся ў раёне вуліцы Ленінскай, якая злучыла 2 плошчы — Волі і Чырвоную. Адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар сфармаваны ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 1990—2000-я збудавалі 5 жылых дамоў, школу, адміністрацыйны будынак Узьдзенскага лясгасу, правялі рэканструкцыю раённай лякарні, будынку «Белаграпрамбанку».
Эканоміка [рэдагаваць]
У месьце працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасьці лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Узьдзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Узьдзенская філія ААТ «Слуцкі сыраробны камбінат») галінаў. Працуе прыватнае УП «Узьдзенскі кааппрам», лясгас і інш., філія і аддзяленьне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадзкага харчаваньня, 2 прадпрыемствы сувязі, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі.
Турыстычная інфармацыя [рэдагаваць]
Дзейнічае Ўзьдзенскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Ўзда»[8].
Выдатныя мясьціны [рэдагаваць]
- Гістарычная забудова (канец ХІХ — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
- Капліца-пахавальня Завішаў (XIX ст.)
- Касьцёл Узвышэньня Сьв. Крыжа (1798)
- Могілкі: каталіцкія; габрэйскія; татарскія (Мізар)
- Сынагога
- Царква Сьвятых апосталаў Пятра й Паўла (1840)
Галерэя [рэдагаваць]
- Краявіды Ўзды
-
Касьцёл
-
Царква
-
Даўняя камяніца
-
Стары драўляны будынак
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Вядомыя асобы [рэдагаваць]
- Барыс Палееў (1898—1983) — савецкі вайскавод.
- Валеры Шаблюк (1953—1997) — беларускі гісторык.
- Мошэ Файнштэйн (1895—1986) — лідэр габрэяў ЗША.
- Аляксандар Герасіменка (1946—) — беларускі палітык і дыплямат.
Крыніцы [рэдагаваць]
- ^ а б в Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Госкартгеоцентр
- ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 383.
- ^ Узда // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 685.
- ^ Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem: Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. S. 34-37.
- ^ Uzda // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 867.
- ^ Анатоль Папко. Узда // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 568.
- ^ Узда // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.
Літаратура [рэдагаваць]
- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
- Uzda // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 867.
Вонкавыя спасылкі [рэдагаваць]
Узда — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||
