Ракаў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ракаў
трансьліт. Rakaŭ
Найсьвяцейшай Панны Марыі
Найсьвяцейшай Панны Марыі
BIA Raków COA.png
Герб Ракава
Першыя згадкі: XIV ст.
Магдэбурскае права: XVII ст.
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Валожынскі
Сельсавет: Ракаўскі
Насельніцтва: 2626 чал. (2010)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1772
Паштовы індэкс: 222365
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 53°58′2″ пн. ш. 27°3′23″ у. д. / 53.96722° пн. ш. 27.05639° у. д. / 53.96722; 27.05639Каардынаты: 53°58′2″ пн. ш. 27°3′23″ у. д. / 53.96722° пн. ш. 27.05639° у. д. / 53.96722; 27.05639
Ракаў на мапе Беларусі ±
Ракаў
Ракаў
Ракаў
Ракаў
Ракаў
Ракаў
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Ра́каў[1] — вёска ў Беларусі, на рацэ Іслач. Цэнтар сельсавету Валожынскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 2626 чалавек (2010). Знаходзіцца за 40 км на паўднёвы усход ад Валожына, за 39 км ад Менску; за 16 км ад чыгуначнай станцыі Беларусь, каля аўтамабільнай дарогі Менск — Горадня.

Ракаў — даўняе магдэбурскае[2] места гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства. Да нашага часу тут захаваліся касьцёлы Сьвятога Духа (17301793, былы), Сьвятой Ганны (1830) і Найсьвяцейшай Панны Марыі (1906).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Ракава

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Упершыню Ракаў ўпамінаецца ў XIV стагодзьдзі як вялікакняскае ўладаньне. У 1465 годзе вялікі князь Казімер перадаў паселішча Кезгайлам, з 1550 — у валоданьні Завішаў. У 2-й палове ХVІ ст. тут заснавалі кальвінскі збор (дзейнічаў да пачатку XVIII ст.). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) мясьціна ўвайшла ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва.

У 1568 Ракаў атрымаў статус мястэчка. У 1-й палове ХVІІ ст. паселішча перайшло да Сангушкаў, за якімі яно стала значным гадлёвым местам, цэнтрам графства. У гэты час тут працавала вядомая друкарня. У 1686 Канстанцыя Сангушка з Сапегаў заснавала ў мястэчку дамініканскі кляштар Сьвятога Духа.

У 1701 кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны надаў Ракаву прывілей на 2 кірмашы ў год. Пачаўся хуткі эканамічны ўздым. Празь места праходзілі 2 гасьцінцы: Менск — Пяршаі — Валожын — Ашмяны і Ракаў — Вялейка. У 1702 Казімер Сангушка заснаваў тут базылянскі манастыр. У 1742 адбыўся пажар, які зьнішчыў кляштар Сьвятога Духа (неўзабаве адбудаваны). На 1779 у месьце было 297 двароў, 24 крамы, 91 рамесьнік.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Ракаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1794 за ўдзел у паўстаньні расейскія ўлады канфіскавалі мястэчка ў Сангушкаў і перадалі царскаму фэльдмаршалу Салтыкову. На 1800 — 276 двароў, дзейнічалі касьцёл і царква, працавалі школа, 20 мураваных крамаў, 2 вадзяныя плыны. На Рынку стаяла ратуша. У 1804 Салтыкоў прадаў Ракаў Зьдзяхоўскім. У 1824 мясцовыя вернікі збудавалі драўляны касьцёл і капліцу, у 1830 — змуравалі прымогілкавую капліцу Сьвятой Ганны. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (18301831) у 1835 расейскія ўлады ліквідавалі кляштар Сьвятога Духа, а касьцёл гвалтоўна перарабілі ў царкву Маскоўскага патрыярхату. У 1839 царскія ўлады скасавалі базылянскі манастыр, царкву перадалі МП, багатую бібліятэку і архіў, што знаходзіліся пры манастыры — разрабалі, манастырскі шпіталь — зачынілі.

У 1843 у Ракаве збудавалі майстэрні сельскагаспадарчых машынаў (веялкі, малатарні, сячкарні), якія добра разыходзіліся ў Менскім, а таксама ў Пскоўскім, Пецярбурскім паветах; апроч таго, у мястэчку працавалі 2 млыны, цагельня, піваварня. Мясцовыя майстры выраблялі драўляныя малатарні, арфы й сячкарні для навакольных сельскіх гаспадарак. На 1886 — дзейнічалі 2 царквы, касьцёл і сынагога, працавалі народная вучэльня, бровар, землеапрацоўчых прылад, ганчарны і цагельны заводы, 2 вадзяны млыны, 29 крамаў. Паводле М. Улашчыка[3], у 1901 тут вырабілі 80 малатарняў. На 1859 у мястэчку было 140 двароў[4].

У канцы XIX — пачатку ХХ стст. Ракаў знаходзіўся ў валоданьні Мар’яна Зьдзяхоўскага, прафэсара Кракаўскага і Віленскага ўнівэрсітэтаў. У гэты час у сядзібе Зьдзяхоўскага зьбіраліся вядомыя літаратары й музыканты. Эліза Ажэшка называла Ракаў «Паўночнымі Атэнамі». На 1905 у мястэчку было 740 будынкаў, у 1906 тут збудавалі нэагатычны касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі. У пачатку XX ст. існавалі некалькі млыноў, касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі, капліца Сьвятой Ганны, царква, праваслаўная прымогілкавая капліца, каталіцкая і праваслаўная пачатковыя школы, паштовая станцыя і тэлеграф, аптэка; найбліжэйшы доктар — у Заслаўі.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 згодна з Трэцяй Ўстаўной граматай Ракаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 у адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, у Менскі павет («падраён») Менскага раёну[5]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Ракаў апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Віленскага ваяводзтва. У гэты час тут было 552 двары. Непадалёк ад мястэчка праходзіла граніца з БССР, што спрыяла вялікаму эканамічнаму ўздыму. У гэты час Ракаў быў улюблёным месцам кантрабандыстаў, шпіёнаў з абодвух бакоў, тут адкрываліся рэстарацыі, публічныя дамы.

У 1939 Ракаў увайшоў у БССР. 15 студзеня 1940 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 16 ліпеня 1954 статус паселішча панізілі да вёскі.

На 1994 у Ракаве было 805 двароў, на 2001 — 765 двароў, на 2008 — 746 гаспадарак. У 2007 паселішча атрымала афіцыйны статус аграгарадку.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVIII стагодзьдзе: 1773 — 798 чал. (425 муж. і 273 жан.); 1795 — 926 чал. (466 муж. і 460 жан.); 1800 — 932 чал.[6]
  • XIX стагодзьдзе: 1857 — 3013 чал. (1558 муж. і 1455 жан.), зь іх 1120 сялянаў і 1893 іншых станаў, 715 каталікоў, 144 праваслаўных і 306 юдэяў; 1859 — 1501 чал.; 1886 — 1006 чал.[7]; 1888 — каля 3 тыс. чал.[8]; 1897 — 3641 чал. (1751 муж. і 1890 жан.), зь іх 2168 юдэяў (59,5%), 1018 каталікоў (27,9%) і 444 праваслаўныя (12%)
  • XX стагодзьдзе: 1908 — 4950 чал.[9] (470 муж. і 404 жан.); 1917 — 3000 чал. (1458 муж. і 1542 жан.), зь іх 1418 беларусаў, 1215 жыдоў, 301 паляк; 1919 — 3332 чал., зь іх 47,3% юдэяў, 45,4% каталікоў, 7,3% праваслаўных; 1921 — 3323 чал.; 1929 — 3329 чел.; 1931 — 3481 чел.; 1959 — 1627 чал.[10]; 1994 — 2156 чал.; 1999 — 2162 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2001 — 2106 чал.[11]; 2006 — 2,1 тыс. чал.; 2008 — 2155 чал.[12]; 2010 — 2626 чал.

Інфрастуруктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Ракаве працуюць сярэдняя школа, лякарня і пошта.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Менская вуліца Менская вуліца
Радашкавіцкая вуліца Радашкавіцкая вуліца
Савецкая вуліца  ?
 ? Рынак пляц

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ракаў — вядомы ў Беларусі ганчарны цэнтар (гэтак званая «Ракаўская кераміка»). Апроч таго, у вёсцы працуюць лясьніцтва і прамысловы камбінат.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Музэй-галерэя «Янушкевічы»

Ракаў уваходзіць у турыстычныя маршруты «Сьвет беларускіх мястэчак», «Дойлідзтва Налібоцкага краю», Ракаў — Тупальшчына — Івянец і інш.[13]

У навакольлі вёскі дом адпачынку НАН Беларусі «Іслач», аздараўленчы комплекс «Сьвітанак», 9 дзіцячых арганізацяў адпачынку і аздараўленьня.

Запрашае наведвальнікаў музэй-галерэя «Янушкевічы». Краязнаўчая экспазыцыя музэю прысьвячаецца жыцьцю старасьвецкай шляхты і дробнай местачковай буржуазіі, найстарэйшы яе экспанат датуецца XVII стагодзьдзем.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ракаўскі канглямэрат — помнік прыроды дзяржаўнага значэньня.

  • Ганчарня (XIX ст.)
  • Гарадзішча
  • Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1906)
  • Касьцёл Сьвятога Духа ордэна дамініканаў (1730—1793; цяпер царква Праабражэньня Гасподняга)
  • Касьцёл Сьвятой Ганны (1830)
  • Манастыр базылянаў (падмуркі), ля якіх знаходзіцца гаючая крыніца з каплічкай
  • Могілкі: каталіцкія; старыя праваслаўныя, брама (XIX ст.); юдэйскія (XVIII—XX стст.)
  • Паштовая станцыя (XIX ст.; руіны)

У вёсцы месьціцца магіла беларускага кампазытара М. Грушвіцкага, на якой пастаўлены помнік.

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Касьцёл (1824)
  • Кляштар дамініканаў (1686)
  • Сядзібна-паркавы комплекс Зьдзяхоўскіх (XIX ст.)
  • Сынагога

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Вячаслаў Рагойша (нар. у 1942) — літаратуразнавец, перакладнік, аўтар шэрагу манаграфіяў з тэорыі, практыцы і гісторыі беларускай літаратуры
  • Іда Разэнталь (1886—1973) — амэрыканская мадэльерка, вынаходніца станіка

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (pdf) С. 132
  2. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 312.
  3. ^ Улашчык М. Выбранае / Уклад. А. Каўка, А. Улашчык. — Менск: «Беларускі кнігазбор», 2001. С. 88.
  4. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 379.
  5. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  6. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 8, кн. 1. Мінская вобласць / Рэдкалегія: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2010. С. 496.
  7. ^ Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2001. С. 279.
  8. ^ Jelski A. Raków // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom IX: Poźajście — Ruksze. — Warszawa, 1888. S. 508—510.
  9. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 8, кн. 1. Мінская вобласць / Рэдкалегія: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2010. С. 497.
  10. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 8, кн. 1. Мінская вобласць / Рэдкалегія: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2010. С. 498.
  11. ^ Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2001. С. 278.
  12. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 8, кн. 1. Мінская вобласць / Рэдкалегія: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2010. С. 495.
  13. ^ Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Ракаўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў