Сьмілавічы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Сьмілавічы
Палац Манюшкаў
Палац Манюшкаў
Першыя згадкі: 1582
Вобласьць: Менская
Раён: Чэрвеньскі
Вышыня: 157 м н. у. м.
Насельніцтва: 5,3 тыс. (2008)
Тэлефонны код: +375 1714
Паштовы індэкс: 223216
Аўтамабільны код: 5
Геаграфічныя каардынаты: 53°45′ пн. ш. 28°01′ у. д. / 53.75° пн. ш. 28.017° у. д. / 53.75; 28.017Каардынаты: 53°45′ пн. ш. 28°01′ у. д. / 53.75° пн. ш. 28.017° у. д. / 53.75; 28.017
Сьмілавічы на мапе Беларусі
Сьмілавічы
Сьмілавічы
Сьмілавічы
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
http://www.smilovichi.info

Сьмі́лавічы — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Волма. Адміністрацыйны цэнтар пассавету і сельсавету Чэрвеньскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 5,3 тыс. чал. (2008). Знаходзяцца за 30 км на захад ад Ігумену, за 21 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск (лінія Менск — Асіповічы), на аўтамабільных дарогах Менск — Магілёў (М4) і Р69.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У сваёй кнізе «Легенды і паданьні Міншчыны»[1] А. Ненадавец прыводзіць легенду пра паходжаньне тапоніму «Сьмілавічы». У ёй у якасьці слова, ад якога ўзьнікла назва, прапаноўваецца тэрмін «сьмільга» (ім звычайна называлі несьвядомых і слабых духам людзей). Магчыма, тапонім утварыўся ад прозьвішча з гэтай асновай. Паводле іншай вэрсіі — ён можа паходзіць ад славянскага ўласнага імя Сьмілька, або Сьміламір.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Сьмілавічаў

Ад пачатку сваёй гісторыі Сьмілавічы ўваходзілі ў склад Бакштанскай воласьці, якая ўпершыню згадваецца пад 1451 годам як уладаньне Кезгайлаў. Па згасаньні гэтага роду ў сярэдзіне XVI ст. маёнтак перайшоў у супольнае валоданьне Завішаў і Шэметаў.

Першы пісьмовы ўспамін пра Сьмілавічы як сяло Менскага павету Менскага ваяводзтва датуецца 1582 годам. Наступны раз паселішча згадваецца пад 1592 годам, калі паміж жыхарамі некалькіх сёлаў адбылася бойка празь мёд.

Прыкладна ў гэты час на ўскрайку сёньняшніх Сьмілавічаў пасяліліся татары. Назва мясьціны Татарская Слабада захоўвалася яшчэ ў XIX ст.

XVII стагодзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У першай чвэрці XVII ст. у маёнтку Бакшты засталіся два ўласьнікі: сын памерлага ў 1604 годзе Андрэя Завішы Крыштап, які сканцэнтраваў у сваіх руках завішанскую частку воласьці, і князь Багдан Агінскі, які нейкім чынам набыў тую частку, што папярэдне належала Шэметам. Па сьмерці апошняга ў 1625 годзе засталіся сыны Аляксандар, Ян і Самуэль. Саўладальнікі Бакштаў парадніліся паміж сабой: князёўна Аляксандра, дачка Аляксандра Агінскага, каля 1645 года выйшла за сына Крыштапа Завішы Андрэя Казімера. Па сьмерці Аляксандра Агінскага ў 1667 годзе яго долю Бакштаў успадкаваў яго сын Марцыян (16321690). Нашчадкі Самуэля, памерлага ў 1657 годзе, таксама мелі долю ў Бакштах (у Дукоры і інш.) Іхнае ўладаньне часам, у адрозьненьні ад маёнтку Сьмілавічы-Бакшты, называлася Сьмілавічы-Дукора. На сродкі Крыштапа Завішы ў першай палове XVII ст. у Сьмілавічах-Бакштах збудавалі папяровы млын. У пэрыяд 16131644 гадох на ім вялася вытворчасьць паперы зь філігранямі з выявай гербу «Лебедзь» і подпісам па краях «На Бакштах Завіша» (на 1735 год млын ужо ня дзейнічаў).

У Трынаццацігадовую вайну (16541667) войскі Маскоўскай дзяржавы разрабавалі і спустошылі мясьціну. Паводле падымнага тарыфу Менскага павету за 1667 год, Крыштапу Завішы ў маёнтку Сьмілавічы-Бакшты належала 346 дымоў, а Марцыяну Агінскаму — 117. Значная частка ўладаньняў Агінскіх — мястэчка Дукора зь вёскамі ў памеры 170 дымоў — на той момант знаходзілася ў закладзе ў Казімера Навацкага. У наступным 1668 годзе князь Марцыян Агінскі, крайчы вялікі, у сваёй частцы Сьмілавічаў, якія тады былі ўжо мястэчкам, ахвяраваў валоку зямлі (крыху больш 21 га) на карысьць праваслаўнай царквы. У створаным з гэтай нагоды дакумэнце ўпамінаецца, што мястэчка і ўся воласьць належаць яму і пану Завішу супольна, прычым падданыя розных паноў сяліліся ўперамешку — «хлоп праз хлопа сядзяць». Тая частка мястэчка, дзе пераважалі ўладаньні Агінскага, называлася Шахоўнічы. Крыштап Завіша памёр у 1670 годзе. Ягоная частка маёнтку перайшла да сыноў Андрэя Казімера (16181678) і Яна Юрыя (каля 16201671). Марцыян Агінскі, які ў канцы жыцьця даслужыўся да высокіх пасад ваяводы троцкага і канцлера вялікага, не пакінуў нашчадкаў. І ягоная доля Бакштаў па сьмерці ў 1690 годзе адыйшла да пляменьніка Крыштапа Станіслава Завішы — сына ягонай сястры і Андрэя Казімера Завішы. Такім чынам дзьве часткі Смілавічаў сканцэнтраваліся, нарэшце, у адных руках.

XVIII стагодзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Вялікую Паўночную вайну ў 1710 годзе два палкі войска Вялікага Княства Літоўскага кватаравалі ў Сьмілавіцкім маёнтку. Прыкладна да гэтага часу належыць прывілей Крыштапа Станіслава Завішы (памылкова датаваны 1736 годам) мясцовым габрэям, у якім ён дазволіў ім адкрыць школу (малітоўны дом).

Сын Крыштапа Станіслава Завішы Ігнаці атрымаў графскі тытул — ён тытуляваўся графам на Бакштах, Бярдычаве і Завішыне. З гэтай нагоды маёнтак Бакшты-Сьмілавічы часам называўся ў гэты час Бакштанскім графствам. Ігнаці, як і ягоны дзед, у 1727 годзе пабраўся шлюбам з прадстаўніцай роду Агінскіх — князёўнай Марцыбелай, дачкой ваяводы віленскага Казімера Дамініка Агінскага (унука Самуэля). Ігнаці Завіша ў 1738 годзе памёр без нашчадкаў, а ягоныя маёнткі засталіся ў руках удавы. У 1747 годзе Марцыбела Агінская заснавала ў Сьмілавічах кляштар каталіцкага ордэну місіянэраў і збудавала для яго мураваны касьцёл. На забесьпячэньне кляштару яна вылучыла фальварак і сяло Волма, а таксама сяло Клінок. З гэтага часу азначаныя паселішчы перасталі адносіцца да маёнтку Сьмілавічы-Бакшты, утвараючы ўласнасьць манахаў-місіянэраў.

Асноўная ж частка маёнтку Сьмілавічы па сьмерці Марцыбелы ў 1760 годзе адыйшла да князя Міхала Казімера Агінскага (17281800), які быў сынам яе брата Юзэфа, ваяводы троцкага. У 1791 годзе князь Агінскі прадаў маёнтак Сьмілавічы шляхцічу Станіславу Манюшку, які папярэдне працаваў у яго аканомам гэтага маёнтку. У гэты час у мястэчку было 85 двароў (43 хрысьціянскіх, 31 габрэйскіх і 13 татарскіх), 564 жыхары (257 муж. і 307 жан.). Тут працавалі два вадзяныя млыны, адзін зь якіх выкарыстоўваўся як лесапільня; дзейнічаў кляштар з мураваным касьцёлам Сьв. Вінцэнта, а таксама дзьве праваслаўныя царквы — у гонар Сьв. Георгія і Ўсьпеньня Багародзіцы. Да Сьмілавіцкага маёнтку належалі 22 паселішчы.

Па сьмерці Станіслава Манюшкі пры падзеле бацькоўскіх уладаньняў Сьмілавічы атрымаў ягоны сын Казімер, які значна пераабсталяваў сядзібу і заснаваў у ёй батанічны сад. Па сьмерці Казімера Манюшкі маёнтак адышоў да ягонага малодшага брата Аляксандра, які пачаў будаваць у мястэчку новы мураваны палац. Адзіная дачка Аляксандра Манюшкі Паўліна выйшла за Лявона Ваньковіча, да якога ў выніку гэтага шлюбу перайшоў і маёнтак Сьмілавічы.

У выніку Другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Сьмілавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе з 1795 зрабіліся цэнтрам воласьці Ігуменскага павету. Станам на 1797 год у мястэчку існавала паштовая станцыя, у якой было 12 коней, 6 фурманаў. Асноўным відам транспарту быў гужавы.

ХІХ стагодзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У сярэдзіне XIX ст. у Сьмілавічах было 62 двары (1844), дзейнічала суконная фабрыка, прадукцыя якой прадавалася ў Менску і Менскай губэрні. Станам на 1859 год працавала Сьмілавіцкае паштова-тэлеграфнае аддзяленьне. У 1863 годзе ў мястэчку адкрылася земская народная вучэльня, у якой на 1867 год навучалася 137 дзяцей (зьіх 34 дзяўчынкі). У 1867 годзе ў мястэчку дзейнічалі 2 касьцёлы, адзін зь якіх расейскія ўлады перарабілі на царкву Маскоўскага патрыярхату.

На пачатку 1880-х гадоў у Сьмілавічах было 95 двароў, 500 жыхароў, дзейнічалі валасная ўправа, 3 праваслаўныя царквы, касьцёл, мячэт, 3 габрэйскія малітоўныя дамы, 2 вадзяныя млыны на рацэ Волма, вінакурны і піваварны заводы, суконная фабрыка, 30 крамаў, адзін раз на тыдзень праводзіўся таржок. Да канца XIX ст. межы мястэчка пашырыліся, а колькасьць двароў і жыхароў значна вырасла, ажывіўся гандаль. Згодна з Слоўнікам геаграфічным Каралеўства Польскага і іншых краёў славянскіх тут было 375 драўляных будынкаў (352 у мястэчку і 22 на прадмесьці, званым Татарская Слабада) і 1676 жыхароў (464 хрысьціянаў, 222 магамэтанаў і 990 юдаістаў), працавалі мужчынская і жаночая царкоўна-прыходзкія школы, шпіталь, паштовая станцыя, паліцэйскі пастарунак, валасная ўправа, мячэт, 2 юдаісцкія дамы малітвы, суконная фабрыка і шматлікія невялікія татарскія гарбарні[2].

Паводле вынікаў перапісу 1897 году ў Сьмілавічах было 498 двароў, 3498 жыхароў, працавалі валасная ўправа, 2 праваслаўныя царквы (драўляная і мураваная), капліца, касьцёл, мячэт, 5 габрэйскіх малітоўных дамы, 2 земскія народныя вучэльні (жаночая і мужчынская), 2 царкоўна-прыходзкія школы, прыёмны пакой на 2 ложкі для хворых, паштовая станцыя, паштова-тэлеграфнае аддзяленьне, хлебазапасны магазын, суконная фабрыка, некалькі гарбарняў, 58 дробных лавак, 2 заезныя дамы, 9 піцейных дамоў, устаноўка для прыгатаваньня сельтэрскай вады; таржкі ў нядзельныя і сьвяточныя дні, меўся рынкавы пляц. Побач зь мястэчкам знаходзіўся аднайменны маёнтак: 1 двор, 83 жыхары, дзейнічаў вінакурны завод.

ХХ стагодзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пачатку XX ст. у Сьмілавічах было 454 двары, 3335 жыхароў. Большую частку насельніцтва складалі габрэі. Тут бытавалі гарбарныя, кавальскія, млынавыя, бандарныя, ганчарныя, кравецкія, шавецкія, шорныя, ткацкія і інш. промыслы і рамёствы. Насельніцтва займалася земляробствам, жывёлагадоўляй, агародніцтвам і дробным гандлем. У нядзелі і сьвяточныя дні адбываліся таржкі.

У час рэвалюцыі 19051907 гадоў у Сьмілавіцкай воласьці адбыўся шэраг сялянскіх выступленьняў. Яны праявіліся ў самавольных парубках лясоў, захопе сенажацяў абшарнікаў. У жніўні 1914 году група мабілізаваных на фронт у часе руху паштовым трактам з Ігумена ў Менск разграмілі некалькі маёнткаў, у тым ліку і Сьмілавічы. Сялянскія хваляваньні ў Сьмілавіцкай воласьці адбыліся таксама ў верасьні 1917 году.

Станам на 1917 год у мястэчку Сьмілавічах было 633 двары, 2766 жыхароў (з іх 2102 габрэі, 215 беларусаў, 73 палякі); у аднайменным маёнтку быў 1 двор, 126 жыхары. У лістападзе 1917 году ўладу захапілі бальшавікі. У лютым — сьнежні 1918 году мястэчка займалі нямецкія, а з восені 1919 году да ліпеня 1920 польскія войскі.

У 19241931 і 19351938 гады Сьмілавічы былі цэнтрам раёну, з 1924 году — цэнтар сельсавету. У 1926 годзе тут працавала беларуская сямігадовая школа. Апроч таго, у мястэчку дзейнічалі Народны дом, 3 клюбы, 86 чырвоных куткоў, бібліятэка, некалькі гурткоў ліквідацыі непісьменнасьці сярод дарослых. У 1930-я гады савецкія ўлады злачынна зруйнавалі помнік архітэктуры XVIII ст. касьцёл і кляштар місіянэраў. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 году да ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У часе вайны ў Сьмілавічах і ваколіцах дзейнічалі партызаны.

3 1960 году Сьмілавічы знаходяцца ў складзе Чэрвеньскага раёну. 2 лістапада 1963 яны атрымалі афіцыйны статус гарадзкога пасёлку[3].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Сьмілавічах працуюць саўгас-тэхнікум, завочны сельскагаспадарчы каледж, прафэсійна-тэхнічная вучэльня № 203, 2 сярэднія агульнаадукацыйныя і дзіцячая музычная школы, школа-інтэрнат, 2 дашкольныя дзіцячыя ўстановы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць лякарня і амбуляторыя.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры, кінатэатар, 2 бібліятэкі, дом дзіцячай творчасьці.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы лёгкай прамысловасьці і камунальных паслугаў.

Апроч таго, у мястэчку працуюць пошта, аўтаматычная тэлефонная станцыя, ашчадны банк, аўтастанцыя, лазьня, 3 крамы і сталоўка.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Сьмілавічах знаходзіцца батанічны помнік прыроды дзяржаўнага значэньня — хвоі чорныя.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (XVIIIXX стст.)
  • Стэла на магілах ахвяр фашызму на вуліцы Савецкай (1980)
  • Стэла на магілах ахвяр фашызму на вуліцы Чкалава (1965)
  • Абэліск на брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан (на могілках), якія загінулі ў баях з немцамі ці памерлі ад ранаў (1960)
  • Помнік-стэла на ўшанаваньне памяці настаўнікаў і вучняў Сьмілавіцкай сярэдняй школы, якія загінулі ў час Вялікай Айчыннай вайны (1968)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Ненадавец А. М. Легенды i паданнi Мiншчыны. — Мн., 2003.
  2. ^ Śmiłowicze // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889. S. 886.
  3. ^ а б Ганна Дулеба. Смілавічы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 368.
  4. ^ Смиловичи // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  5. ^ Смиловичи // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Сьмілавічысховішча мультымэдыйных матэрыялаў