Зэльва

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Зэльва
Zelva coat.svg Zelva flag.svg
Герб Зэльвы Сьцяг Зэльвы
Першыя згадкі: 1258
Магдэбурскае права:  ?[1]
Вобласьць: Гарадзенская
Раён: Зэльвенскі
Насельніцтва: 7,7 тыс. (2008)
Часавы пас: UTC+2
Тэлефонны код: +375 1564
Паштовы індэкс: 231940
Геаграфічныя каардынаты: 53°09′ пн. ш. 24°49′ у. д. / 53.15° пн. ш. 24.817° у. д. / 53.15; 24.817Каардынаты: 53°09′ пн. ш. 24°49′ у. д. / 53.15° пн. ш. 24.817° у. д. / 53.15; 24.817
Зэльва на мапе Беларусі
Зэльва
Зэльва
Зэльва
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Зэ́льва — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Зальвянка. Адміністрацыйны цэнтар Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 7,7 тыс. чал. (2008). Знаходзіцца за 132 км на паўднёвы ўсход ад Горадні; чыгуначная станцыя на лініі Ваўкавыск — Баранавічы.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Зэльва» ўтварыўся ад назвы рэчкі Зальвянкі, раней Зальвеі. Тым часам гідронім мае балцкае (імаверна, яцьвяскае) паходжаньне, дакладныя адпаведнасьці ў сучасных мовах адсутнічаюць[2].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйна[3] пачатак гісторыі Зэльвы вядзецца ад 1258 году, калі ў Іпацьеўскім летапісе згадваецца населены пункт, што існаваў на яе месцы. Імаверна, старажытнае паселішча знаходзілася ў паўднёва-ўсходняй частцы сучаснага мястэчка, дзе існуе гара, якая ўзвышаецца над навакольлем на 20—25 мэтраў[4].

Комплекс мураваных крамаў, 1723

Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі, першы пісьмовы ўспамін пра Зэльву (Вялікую Зэльву) як сяло датуецца 1470 годам, калі Міхал Нацавіч заснаваў тут касьцёл[5]. У 1477 годзе касьцёл зьявіўся ў суседнім маёнтку Малая Зэльва, уладаньні Івана Гінейтавіча. У XVI ст. мясьцінай валодалі Вішнеўскія, Ільлінічы, Забярэзінскія, Зяновічы, Камароўскія і інш. У 1524 годзе Вялікая Зэльва згадваецца ў дакумэнтах як мястэчка ў складзе Ваўкавыскага павету. У першай палове XVII ст. мястэчка перайшло ў валоданьне Сапегаў.

У 1616 годзе Зэльва складалася зь невялікага рынку і трох вуліцаў; працавалі 17 шынкоў і 2 млыны. У 1643 годзе князь Казімер Леў Сапега прымаў тут караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазу. У 1720[5] годзе Сапегі атрымалі права праводзіць у мястэчку штогадовы кірмаш, які на працягу 130 гадоў заставаўся найбольшым у Вялікім Княстве Літоўскім. Сюды прыязджалі купцы з Украіны, Польшы, Швэцыі, Даніі, Італіі, Прусіі, Аўстрыі, Францыі і Расеі. Пасярод рынку існаваў гасьціны двор з 200 крамамі. Апроч кірмашоў, разьвіцьцю Зэльвы спрыяла і зручнае геаграфічнае становішча на гандлёвым шляху Менск — Слонім — Ваўкавыск — Горадня — Беласток. На рацэ Зальвянка, якая была ў той час суднаходным прытокам Нёмана, існаваў рачны порт. Сапегі ганарыліся мястэчкам, называлі яе «Зэльвенскім графствам». У XVIII ст. тут зьявіўся тэатар, у якім гралі беларускія, польскія і францускія акторы. У 1739 годзе пачала дзейнічаць рэзыдэнцыя ордэну піяраў.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Зэльва апынулася ў склад Расейскай імпэрыі. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у паўстаньні Т. Касьцюшкі, вызвольным паўстаньні 1830—1831 гадоў, нацыянальна-вызвольным паўстаньні К. Каліноўскага. За ўдзел у паўстаньні 1830—1831 гадоў расейскія ўлады канфіскавалі Зэльву ў Сапегаў. Станам на 1863 год тут было 163 будынкі. У 1886 годзе празь мястэчка прайшла чыгунка Баранавічы — Беласток. У канцы XIX ст. працавалі 2 броварныя і медавараны заводы, зьнічкавая майстэрня, мужчынская і жаночая народныя вучэльні, лесапільня. У пач. XX ст. Малая Зэльва ўвайшла ў межы Зэльвы.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Зэльва апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Ваўкавыскага павету Беластоцкага ваяводзтва.

У 1939 годзе Зэльва ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і зрабілася цэнтрам раёну19621966 гадох уваходзіла ў склад Ваўкавыскага раёну). У Другую сусьветную вайну з 14 ліпеня 1941 да 12 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай, лёгкай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

  • Філія «Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці» Зэльвенскага раённага спажывецкага таварыства
  • РУП «Трыкатажная фабрыка „Зальвянка“»

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У двары Зэльвенскай царквы — помнік беларускай пісьменьніцы Ларысе Геніюш.

Спыніцца можна ў местачковай гасьцініцы. На беразе Зэльвенскага вадасховішча знаходзіцца турыстычная сядзіба «Лаўрыновічы».

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Каплічка (XIX ст.; каталіцкая)
  • Касьцёл (1815, паводле іншай вэрсіі, тэатар Сапегаў[12]; цяпер царква Сьвятой Тройцы БЭМП)
  • Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1913)
  • Млын (кан. XIX ст.)
  • Чыгуначная станцыя (XIX ст.)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Сынагога (XVIII ст.)

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Ларыса Геніюш (Міклашэвіч, 19101983) — беларуская паэтка, пісьменьніца, дзяячка нацыянальнага руху

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Малеч. Магдэбурскае права. // «Гістарычная брама» № 6 (10), 1998.
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 140.
  3. ^ История(рас.). Зельвенский районный исполнительный комитетПраверана 1 лютага 2011 г.
  4. ^ Піваварчык С. Зэльва // Археалогія Беларусі: Энцыкл. У 2 т. Т. 1: А — К. — Мн.: БелЭн, 2009. С. 377.
  5. ^ а б Шаблюк В. Зэльва // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 660.
  6. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 412.
  7. ^ Соркіна І. Мястэчкі Зэльва і Дзярэчын у святле архіўных звестак // Славуты Зэльвенскі край: Матэрыялы навук. гісторыка-краязнаўчай канфер. — Ліда, 2004. С. 87—97.
  8. ^ Zelwa // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom XIV: Worowo — Żyżyn. — Warszawa, 1895. S. 566.
  9. ^ Зэльва // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1998. С. 121.
  10. ^ Zelwa // Napoleon Rouba. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909; — Gdańsk, 1995.
  11. ^ Зельва // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.
  12. ^ Загорская М., Багданаў У. Што ў Бога за кулісамі? // «Салідарнасць» № 50 (541), 23 сьнежня 2005.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Зэльвасховішча мультымэдыйных матэрыялаў