Смаргонь

Смаргонь
Былы кальвінскі збор, цяпер касьцёл
Герб Смаргоні Сьцяг Смаргоні
Першыя згадкі:	1503
Горад з:	6 ліпеня 1904
Былая назва:	Смургоні
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Смаргонскі
Вышыня:	150 м н. у. м.
Насельніцтва:	36 200 (2010)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1592
Паштовы індэкс:	231000, 231041, 231042, 231044, 231045
Геаграфічныя каардынаты:	54°29′ пн. ш. 26°24′ у. д.
Смаргонь на мапе Беларусі Смаргонь
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
Афіцыйны сайт(рас.)(анг.)

Смарго́нь — места ў Беларусі, на рацэ Оксна і яе прытоку Гервятцы. Адміністрацыйны цэнтар Смаргонскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 36,9 тыс. чал. (2009). Знаходзіцца за 260 км на паўночны ўсход ад Горадні, за 115 км на паўночны захад ад Менску; чыгуначая станцыя на лініі Маладэчна — Вільня. Вузел аўтамабільных дарог на Маладэчна, Вільню, Крэва, Сьвір.

Назва

Існуе некалькі тлумачэньняў тапоніму «Смаргонь». Беларускі дасьледнік В. Жучкевіч лічыў, што назва места ўтварылася ад балцкага паняцьця, якое мае прыблізны сэнс: чаляднік, саматужнік, шорнік. Такім чынам яна адлюстроўвала род дзейнасьці жыхароў паселішча. Мясцовыя краязнаўцы прытрымліваюцца іншых вэрсіяў. Паводле адной зь іх, назва места пайшла ад злучэньня двух словаў — «морг» (адзінка плошчы роўная прыблізна 0,71 га) і «гоні» (дзялянка ворыва). Першыя ўладальнікі мястэчка Зяновічы быццам бы надзялялі сялянаў зямлёю плошчай ня большай за адзін морг. Таму гэтыя дзялянкі пачалі зваць «з морг гоні», г. зн. гоні велічынёю з морг. Існуе таксама вэрсія, паводле якой адзін з Радзівілаў адорваў дзялянкамі зямлі памерам з морг загоньнікаў, якія мелі посьпех на княжым паляваньні. Аднак Смаргонь перайшла ў валоданьне Радзівілаў толькі ў 1628, а назва вядомая з пачатку XVI ст. Паводле іншай папулярнай вэрсіі першыя жыхары паселішча гналі дзёгаць з выкарчаваных пры распрацоўцы дзялянак пнёў — г. зв. смар ці смур. Адсюль назва прафэсіі мясцовых жыхароў — «смарогоны» ці «смургоні».

За часамі Вялікага Княства Літоўскага паселішча мела назву Смургоні, цягам ХІХ ст. — Смаргоні.

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Смаргоні

Першыя пісьмовыя згадкі пра Смургоні як мястэчка, што ўваходзіла ў склад Віленскага ваяводзтва і знаходзілася ў валоданьні Зяновічаў, датуюцца XV ст. У 1503 тут збудавалі драўляны касьцёл Сьвятых Міхала і Аляксея, аднак ужо ў 1552 на месцы касьцёла Ю. Зяновіч збудаваў мураваны кальвінскі збор. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыльная рэформай (1565/66) Смургоні ўвайшлі ў склад Ашмянскага павету. У 1590 у мястэчку пачалі працаваць папяровая мануфактура, школа і шпіталь. Паперню на свае сродкі заснаваў Мікалай Багуслаў Зяновіч. На лістах прастаўляўся вадзяны знак у выглядзе гербу роду Зяновічаў — «Дэспат».

Цягам XVII—XIX стст. вялікі распаўсюд у Смургонях атрымала вытворчасьць абаранак («смаргонак»), радзімай якіх яны лічацца. Станам на 1622 у мястэчку было 139 дымоў (у 1640 — 155), працавалі 4 шынкі, папяровая, мукамольная і лесапільная мануфактуры. У выніку шлюбу Ганны Соф’і Зяновіч з Альбрэхтам Уладзіславам Радзівілам (1628) Смургоні амаль на 170 год перайшлі ў валоданьне роду Радзівілаў. Новыя ўладальнікі заснавалі ў мястэчку г. зв. «Смаргонскую акадэмію» — жартоўная назва школы дрэсіроўкі мядзьведзяў. Асаблівую вядомасьць яна набыла пры Каралю Станіславе Радзівіле. Акадэмія праіснавала да канца ХVII ст., а паводле іншых крыніцаў — да пачатку ХIХ ст.

Станам на 1788 у Смургонях было 393 двары, 22 сьвіраны; працавалі 30 крамаў, 4 карчмы, 3 вадзяныя млыны, цагельня, 2 бровары; два разы на тыдзень праводзіўся гандаль, а тры разы на рок — вялікія кірмашы.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Смургоні апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. У 1805 мястэчка перайшло да Багдана Агінскага, а крыху пазьней — да Караля Пшазьдзецкага — кіраўніка 18-га палку ўланаў у Напалеона.

• Даўнія графічныя выявы Смаргоняў
• 

  Двор Пшазьдзецкіх, пач. XIX ст.

• 

  Збор, сяр. XIX ст.

• 

  Новы касьцёл. Праект

• 

  Руіны новага касьцёла

У вайну 1812 году пры адступленьні францускіх войскаў у Смаргонях спыняўся Напалеон, перадаў камандаваньне маршалу І. Мюрату і зьехаў у Парыж; з таго часу дарогу Смаргонь — Ашмяны завуць Напалеонаўскай дарогай. Станам на 1830-я у мястэчку было адзінаццаць вуліцаў, 335 двароў, 43 сьвіраны; працавалі 46 крамаў, 3 бровары, 2 цагельні, бровар, некалькі гарбарных майстэрняў, мукамольнае, лесапільнае прадпрыемствы; дзейнічалі царква, касьцёл, сынагога; дзеці навучаліся ў трох школах. У 1842 Смаргоні перайшлі ў дзяржаўную ўласнасьць. У 1843 тут адкрылася сельская вучэльня на 58 вучняў. У 1873 празь мястэчка прайшла Лібава-Роменская чыгунка. Цягам 1879—1904 Смаргоні былі цэнтрам воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні.

6 ліпеня 1904 Смаргонь атрымала статус места. У Першую сусьветную вайну цягам 1915—1918 яна знаходзілася на лініі расейска-нямецкага фронту, у выніку чаго места практычна поўнасьцю зруйнавалі. У 1920 Смаргонь апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 — міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У верасьні 1939 Смаргонь увайшла ў БССР, дзе ў 1940 зрабілася цэнтрам раёну. У Другую Сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

• Места на старых фатаздымках
• 

  Вуліца Віленская

• 

  Руіны новага касьцёла

• 

  Чыгуначная станцыя

• 

  Збор

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1859 — 2217 чал.; 1866 — 2091 чал., у тым ліку 515 каталікоў, 369 праваслаўных, 78 эвангелістаў, 1229 юдаістаў; 1881 — 6463 чал.; 1897 — 7,5 тыс. чал.; 1900 — 10,2 тыс. чал.
• XX стагодзьдзе: 1904 — 10 733 чал. (5287 муж. і 5446 жан.), у тым ліку 58 шляхцічаў, 11 ганаровых грамадзянаў, 12 прадстаўнікоў духавенства, 75 купцоў, 8990 мяшчанаў; 1910 — 16,3 тыс. чал.; 1921 — 154 чал.; 1940 — 5,1 тыс. чал.; 1959 — 6,5 тыс. чал.; 1970 — 10,1 тыс. чал.; 1975 — 12,6 тыс. чал.; 1991 — 34,8 тыс. чал.; 1999 — 36 209 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2004 — 36,2 тыс. чал.; 2006 — 36,7 тыс. чал.; 2009 — 36,9 тыс. чал.

Адукацыя

У Смаргоні маюцца наступныя ўстановы адукацыі:

• 8 установаў дашкольнай адукацыі (у тым ліку дзіцячыя санаторныі ясьлі-садок і дашкольны цэнтар разьвіцьця дзіцяці), навучальна-пэдагагічны комплекс дзіцячы садок — пачатковая агульнаадукацыйная школа;
• 6 агульнаадукацыйных сярэдніх школ (у тым ліку з паглыбленым вывучэннем замежных моваў, музычным і фізкультурна-аздараўленчым ухілам), гімназія, школа-інтэрнат для дзяцей-сіротаў і дзяцей, пакінутых без апекі бацькоў, агульнаадукацыйная вячэрняя сярэдняя школа, міжшкольны навучальна-вытворчы камбінат;
• Сацыяльна-пэдагагічны цэнтар і цэнтар карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі;
• Смаргонская дзяржаўная прафэсійна-тэхнічная вучэльня № 128 прыборабудаваньня (навучаньне па спэцыяльнасьцях: муляр, тынкоўшчык, сьлесар мэханазборачных працаў, сьлесар-рамонтнік, прадавец харчовых тавараў, апэратар станкоў з праграмным кіраваньнем).

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надаюць лякарня і 2 паліклінікі.

Культура

Дзейнічаюць 6 бібліятэк і дом культуры.

Спорт

Аснову спартовую базу Смаргоні складае фізкультурна-аздараўленчы комплекс «Юнацтва», збудаваны ў 1981. У склад комплексу ўваходзіць гульнявая заля (42×18 м), плавальны басэйн (вялікая ванна — 440 м³, малая ванна — 48 м³), заля цяжкай атлетыкі, дзьве залі барацьбы, заля для гульні ў настольны тэніс і більярд, трэнажорная заля. Стадыён ФАК «Юнацтва» (3500 глядацкіх месцаў) мае ліцэнзію на правядзеньне міжнародных матчаў. Тут прайшлі некалькі матчаў моладзевай і юнацкай зборных Беларусі па футболе, рэгулярна праводзіць матчы чэмпіянату Рэспублікі Беларусь па футболе ў найвышэйшай лізе футбольны клюб «Смаргонь».

У месьце працуюць 3 дзіцяча-юнацкія спартовыя школы, у якіх займаецца 1195 чалавек (01.09.2008), зь іх 10 чалавек зьяўляюцца чальцамі Нацыянальных камандаў Рэспублікі Беларусь у розных відах спорту.

• «Смаргонская спэцыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа Алімпійскага рэзэрву» (СДЮШАР-1) — адкрылся ў 1961, ад 2001 школе прысвоены цяперашні статус. Навучальна-трэнавальныя заняткі праводзяцца на базе ФАК «Юнацтва». Культывуюцца 3 віды спорту: баскетбол, дзюдо, цяжкая атлетыка. Вядомыя выхаванцы:

• • Юлія Дурэйка, баскетбол — гулец Нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь, каманды: Надзея (Арэнбург, 2005—2008), Бярэзіна-РЦАР (Барысаў, з 2008).

• «Смаргонская дзіцяча-юнацкая спартовая школа па футболе» (ДЮСШ-2) — створаная ў 1999 на базе футбольнай сэкцыі ДЮСШ-1. Спартовая база: футбольнае поле 102×66 м, дзьве міні-футбольныя пляцоўкі 48×30 м, гульнявая заля ФАК «Юнацтва». Вядомыя выхаванцы:

• • Леанід Ковель, футбол — гулец Нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь, каманды: Дынама (Менск, 2004—2006), Карпаты (Львоў, 2006—2008), Сатурн (Раменскае, з 2008).
  • Алег Попель, футбол — каманды: Лякаматыў (Масква, 2000—2003), Гомель (2004—2005), МТЗ-РІПА (Менск, з 2005)

• «Смаргонская раённая дзіцяча-юнацкая спартовая школа прафсаюзаў» (ДЮСШ-3) — арганізаваная ў 2005 на базе лёгкаатлетычнай сэкцыі СДЮШАР-1. 651 навучэнец навучаецца ў 18 навучальна-трэнавальных групах і ў 37 групах пачатковай падрыхтоўкі па лёгкай атлетыцы. Вядомыя выхаванцы:

• • Аляксандар Малашэвіч, кіданьне дыска — чалец Нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь па лёгкай атлетыцы, майстар спорту міжнароднай клясы, чэмпіён Эўропы сярод моладзі (1999), удзельнік Алімпійскіх гульняў у Атэнах (2004).

Эканоміка

Прадпрыемствы машынабудаўнічай, мэталаапрацоўчай, харчовай, будаўнічых матэрыялаў, лёгкай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Смаргоні
РУП «Смаргонскі агрэгатны завод» ААТ «Смаргоньсылікатабэтон» ААТ «Смаргонскія малочныя прадукты» ВПУП «Смаргонскі камбінат хлебапрадуктаў» ААТ «Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня»

Транспарт

Праз Смаргонь праходзіць чыгунка Менск — Вільня (дзялянка Маладэчна — Гудагай), у межах места разьмяшчаецца прыпынкавы пункт «Моладзевы» і станцыя «Смаргонь».

У Смаргоні перасякаюцца рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі:

• Р63 Барысаў — Вялейка — Ашмяны
• Р95 Лынтупы — Сьвір — Смаргонь — Крэва — Гальшаны
• Р106 Маладэчна — Смаргонь; пад’езд да места Смаргонь

Ад аўтавакзала места Смаргонь адпраўляюцца аўтобусныя рэйсы на 33 прымескія і 7 міжмескіх маршрутаў (Горадня, Сьвір, Камарова, Маладэчна, Менск, Баранавічы), праходзіць маршрут Паставы — Горадня. У самім месьце працуюць 12 маршрутаў пасажырскіх аўтобусаў: 9 — у рэгулярным злучэньні, 3 — у экспрэсным.

Турыстычная інфармацыя

Касьцёл Сьв. Міхала, інтэр’ер

Працуе Смаргонскі гістарычна-краязнаўчы музэй (насамрэч гэта выстаўная заля, у якой час ад часу праходзяць прывазныя выставы). У месьце праводзіцца Міжнародны конкурс камэрных ансамбляў імя М. К. Агінскага.

Спыніцца можна ў гасьцініцы «Смаргонь». Ёсьць два дзяржаўныя рэстараны — «Рэзананс» і «Вілія», сталоўка «Страўня» (прыватная), бар «Спадар», некалькі кавярань.

Выдатныя мясьціны

Найбольш вядомая славутасьць Смаргоні — колішні кальвінскі збор (цяпер касьцёл Сьв. Міхала Арханёла), помнік архітэктуры стылю рэнэсанс. Муры збору складаюць ад 1,8 да 3,0 мэтраў у таўшчыню. Будова вялася ў 1552—1553 гадох коштам ваяводы берасьцейскага Крыштапа Зяновіча. У 1866 годзе расейскія ўлады перарабілі касьцёл на царкву. Ад 1921 году зноў перайшоў да каталікоў. У 1947 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл, па чым ён выкарыстоўваўся як крама, выстаўная заля і музэй. У 1990 годзе будынак перадалі каталікам. У наш час пры касьцёле дзейнічае Хрысьціянскі адукацыйны цэнтар.

Іншыя выдатныя мясьціны:

• Абарончыя ўмацаваньні часоў 1-й сусьветнай вайны (1915—1918)
• Могілкі каталіцкія: капліца
• Праваслаўная царква

Страчаная спадчына

• Касьцёл (1911)
• Палац Пшазьдзецкіх

Месты-сябры

• Вісагіня, Летува
• Чырвоназнаменск, Расея

Вядомыя асобы

Ураджэнцы

• Пётар Блум (1906—1992) — амэрыканскі мастак і скульптар
• Іда Гільман (Іда Мет) (1901—1973) — дзяячка руху анархізму
• Леанід Ковель (нар. 1986) — беларускі футбаліст
• Мойша Кульбак (1896—1940) — пісьменьнік на ідыш
• Уладзімер Някляеў (нар. 1946) — беларускі паэт і палітык
• Давід Разіэль (1910—1941) — камандзір габрэйскай падпольнай узброенай арганізацыі «Іргун цваі леумі»
• Ігар Рачкоўскі (нар. 1968) — беларускі вайсковы і дзяржаўны дзяяч
• Абрагам Суцкевэр (нар. 1913) — габрэйскі і польскі паэт і пісьменьнік

Жыхары

• Расьціслаў Лапіцкі (1928—1950) — арганізатар і кіраўнік антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху на Мядзельшчыне і Смаргоншчыне ў 1948—1950 гадох

Літаратура

• Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Смаргонскага раёна / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 2004.— 640 с.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Smorgonie // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889. S. 915.
• Ковкель И. И., Мараш И. Я. Сморгонь: Историко-экономический очерк. — Минск: Беларусь, 1984. — 63 с.

Вонкавыя спасылкі

 Смаргонь — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Смаргонь на Westki.info
• м. Смаргонь на Radzima.org
• Смаргонь.org — гарадзкі партал
• Справаздача аб экспэдыцыі ў Смаргонь (30 траўня — 1 чэрвеня 2008 году)
• «Рэгіянальная газета» он-лайн