Жалудок

Жалудок
Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі
Герб Жалудку Сьцяг Жалудку
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Шчучынскі
Пасялковы савет:	Жалудоцкі
Насельніцтва:	1,4 тыс. (2008)
Тэлефонны код:	+375 151433XXX
Паштовы індэкс:	231506
Геаграфічныя каардынаты:	53°36′ пн. ш. 24°59′ у. д.
Жалудок на мапе Беларусі Жалудок
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Жалудок — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Жалудзянка. Цэнтар пассавету Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 1,4 тыс. чалавек (2008). Знаходзіцца за 22 км на ўсход ад Шчучына, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Скрыбаўцы (лінія Масты — Ліда).

Назва

Паводле распаўсюджанага меркаваньня, тапонім «Жалудок» утварыўся ад асновы жолуд.

Гісторыя

Упершыню Жалудок згадваецца ў 2-й пал. XV ст. як уладаньне вялікіх князёў. У 1486 паселішча атрымала статус мястэчка. У 1490 вялікі князь Казімер заснаваў тут касьцёл.

У пач. XVІ ст. Жалудок зрабіўся сталіцай павету Віленскага ваяводзтва (існаваў да 1567). Намесьнікамі жалудоцкімі былі: Марцін Храптовіч (1501—1508), Міхал Пацэвіч (паводле іншых звестак Мікалай Пацэвіч, 1510), Сымон Кібартавіч (1511), Васіль Палубінскі (1515—1533). Само паселішча ў розныя знаходзілася ў валоданьні Лацкіх, Сапегаў, Францкевічаў. У 1506 у часе татарскага нападу, тутэйшы касьцёл згарэў; у 1529 вялікі князь Жыгімонт Стары пацьвердзіў яму ўсе ранейшыя фундацыі і надаў новыя.

У 1682 Казімер і Аляксандра Фрацкевічы (паводле іншых зьвестак, жонка Казімера — Ганна з Нарушэвічаў) заснавалі ў Жалудку касьцёл і кляштар кармэлітаў «старых». Фундацыю на будаваньне кляштару сваёй пастановай пацьвердзіў Сойм у 1685. У 1690 існаваў Жалудоцкі ключ — вялікае зямельнае ўладаньне на абодвух берагах Нёмана з панскім дваром, мястэчкам, вёскамі, ворнымі землямі і лясамі. Ключ лічыў 226 дамоў і зьяўляўся адным з найбуйнейшых шляхецкіх уладаньняў у Панямоньні.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у лютым 1706 у Жалудку знаходзілася галоўная кватэра караля Швэцыі Карла XII. У пач. XVІІІ ст. мястэчка перайшло ў валоданьне Тызэнгаўзаў. У гэты час Жалудок атрымаў барокавае плянаваньне і складаўся з палацава-паркавага ансамблю і сялібнага раёну, якія знаходзіліся на адлегласьці 1 км і зьвязваліся простай магістральлю. Цэнтар паселішча меў эліпсавідны пляц з гандлёвымі радамі пасярэдзіне, раскошнай мураванай паўкруглай карчмой на лініі авала, 6 вуліцамі-прамянямі. Пэрыфэрыйная акружная траса ўтварала выразны васьмікутнік. У мястэчку дзейнічалі школа і шпіталь.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Жалудок апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам воласьці Лідзкага павету Віленскай губэрні. Станам на 1829 у мястэчку было 57 будынкаў (29 хрысьціянскіх і 28 юдэйскіх). У 1835 праз шлюб Германіцыі, дачкі Рудольфа Тызэнгаўза, палкоўніка артылерыі, зь Севярынам Урускім Жалудок перайоў да апошніх. Пазьней, калі Марыя Уруская (1853—1931) выйшла замуж за Ўладзімера Чацьвярцінскага (1837—1918), мястэчка апынулася ў валоданьні роду Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх. У 1853—1854 тут збудавалі мураваны касьцёл. Станам на 1861 — 88 двароў, на 1863 — 88 жылых дамоў. У 1886 існавалі валасная ўправа, касьцёл, сынагога, габрэйскі малітоўны дом, 2 млыны, гарбарня, вінакурня, бровар, 23 крамы, 2 карчмы, 11 піцейных дамоў. На 1895 — 130 двароў. Паводле вынікаў перапісу (1897) — касьцёл, сынагога, малітоўны дом, народная вучэльня, 2 млыны, гарбарня, бровар, вінакурня, больш за 20 крамаў і 10 піцейных дамоў: праводзіліся таргі ў нядзелі і кірмаш.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 Жалудок занялі нямецкія войскі, пазьней — бальшавікі. Цягам 1919—1920 мястэчка знаходзілася пад польскай уладай. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Жалудок апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіўся цэнтрам гміны Лідзкага павету Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час у мястэчку было 274 будынкі, гмінная ўправа, касьцёл, лякарня, пошта; аднайменны фальварак лічыў 14 пабудоваў.

У 1939 Жалудок увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і зрабіўся цэнтрам раёну (існаваў да 1962). Станам на 1940 у мястэчку было 2 электрастанцыі, вінакурны завод, паравы млын, часальня воўны, 3 гарбарні, дом культуры, 2 няпоўныя сярэднія школы, амбуляторыя, радзільны дом, лякарня на 40 ложкаў, аптэка, паштова-тэлеграфная кантора, вэтэрынарны пункт. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 12 ліпеня 1944 Жалудок знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. На 1 студзеня 2001 — 421 двор.

• Мястэчка на старых фатаздымках
• 

  Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі

• 

  Палац Сьвятаполкаў-Чацьвярцінскіх

• 

  Стайня

• 

  Кухня

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1829 — 311 чал., у тым ліку 146 хрысьціянаў і 165 юдэяў; 1861 — 581 чал.; 1863 — 581 чал.; 1895 — 674 чал.; 1897 — 1860 чал., у тым ліку 1372 юдэі
• XX стагодзьдзе: 1905 — 1969 чал.; 1909 — 1969 чал.; 1919 — 1557 чал.; 1921 — 1552 чал. у мястэчку Жалудок і 242 чал. у фальварку Жалудок; 1940 — 2436 чал.; 1971 — 2,1 тыс. чал.: 1993 — 1,8 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 1 студзеня 2001 — 1630 чал.; 2006 — 1,5 тыс. чал.; 2007 — 1,4 тыс. чал.; 2008 — 1,4 тыс. чал.

Інфраструктура

У Жалудку працуюць мэдычная вучэльня, сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта.

Эканоміка

Прадпрыемствы сацыяльна-побытавага абслугоўваньня.

Турыстычная інфармацыя

Касьцёл

Выдатныя мясьціны

• Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі (1854)
• Могілкі габрэйскія
• Палацава-паркавы комплекс Сьвятаполкаў-Чацьвярцінскіх (пач. ХХ ст.)
• Сынагога (пач. ХХ ст.)

Вядомыя асобы

• Вольга Галіна (Александроўская) (1899—1980) — беларуская акторка
• Канстантын Тызэнгаўз (1786—1853) — навуковец-арнітоляг
• Валеры Антоні Ўрублеўскі (1836—1908) — дзяяч нацыянальна-вызвольнага руху

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Шчучынскага раёна. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2001.— 592 с.: іл. ISBN 985-11-0218-0.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Соркіна I. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010.— 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
• Żołudek // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn. — Warszawa, 1895. S. 827—828.
• Michał Szymielewicz. Szkice do monografii Żołudka // «Ziemia lidzka» № 4 (62), 2004.

Вонкавыя спасылкі

 Жалудок — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• мяст. Жалудок на Radzima.org

Жалудок у сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі