Гальшаны

Гальшаны
Агульны выгляд
Герб Гальшанаў Сьцяг Гальшанаў
Першыя згадкі:	1280
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Ашмянскі
Сельсавет:	Гальшанскі
Насельніцтва:	1075 (2006)
Колькасьць двароў:	487
Тэлефонны код:	+375 1593
Паштовы індэкс:	231120
Геаграфічныя каардынаты:	54°15′ пн. ш. 26°01′ у. д.
Гальшаны на мапе Беларусі Гальшаны
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Гальша́ны — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Гальшанка. Цэнтар сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 1075 чал. (2006). Знаходзяцца за 20 км ад Ашмянаў, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Багданаў; на шашы Ашмяны — Валожын.

Гальшаны — даўняе места гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), да нашага часу тут захаваліся руіны знакамітага замка Сапегаў.

Гісторыя

Мітычны заснавальнік Гальшанаў — Гольша, які паводле легенды пра Палямонавічаў, заклаў горад на рацэ Карабель, пачаў там княжыць і назваўся князем Гальшанскім. Гісторыкі XIX ст. лічылі, што гэта адбылося каля 1280. Гальшаны згадваюцца таксама ў «Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай», у «Наўгародзкім летапісе» пад 1387 і 1406. Да сяр. XVI ст. паселішча знаходзілася ў валоданьні князёў Гальшанскіх. Адсюль паходзіла Соф’я Гальшанская, жонка вялікага князя Ягайлы — пачынальніца дынастыі Ягелонаў.

Мястэчка і замак на мапе XIX ст.

У кан. XIV — пач. XV стст. Гальшаны мелі статус места. Тут быў цэнтар гандлю і рамёстваў, у тым ліку вытворчасьці кафлі зь мясцовай гліны. У 1440 і 1492 у мясцовым замку зьбіраліся сходы ўплывовых фэўдалаў Вялікага Княства Літоўскага.

З XV ст. у Гальшанах дзейнічаў касьцёл, з 1536 згадваецца царква, у XVI ст. адкрыўся кальвінскі збор. У сяр. XVI ст. места перайшло ў валоданьне Сапегаў, якія збудавалі тут вялізны замак, а таксама новы касьцёл (1618), жылы корпус кляштару францішканаў. Апроч таго, яны заснавалі паперню (існавала да канца XVII ст.), якая выпускала вялікую колькасьць паперы высокай якасьці.

Цягам XVIII ст. розныя часткі Гальшанаў знаходзіліся ў валоданьні Кунцэвічаў, Масевічаў, Пацаў і іншых. У 1746 мясьціна перайшла да Жабаў.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Гальшаны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. Статус паселішча панізілі да мястэчка, цэнтру воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні.

У 1832 па здушэньні вызвольнага паўстаньня расейскія ўлады зачынілі кляштар францішканаў, у ягоных будынках разьмясціўся вайсковы гарнізон. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня адзін зь ягоных кіраўнікоў З. Мінейка плянаваў зрабіць Гальшаны цэнтрам паўстаньня ў павеце. У 1871 адбылося выступленьне сяляняў супраць мясцовага абшарніка і расейскіх уладаў. У кан. ХIХ ст. Гальшанскім замкам валодаў расейскі вайсковец Гарбанёў, на загад якога большую частку старажытнай фартэцыі разабралі на цэглу.

На мяжы ХIХ—ХХ стст. у мястэчку працавалі 4 невялікія заводы, некалькі майстэрань, крамы, млыны, дзейнічалі касьцёл, праваслаўная царква, 2 капліцы, сынагога, 4 габрэйскія малітоўныя дамы. Акрамя штотыднёвых, некалькі разоў на год праводзіліся буйныя гальшанскія кірмашы. Спэцыфічным заняткам местачкоўцаў было вязаньне рукавіцаў, панчохаў, «гальшанскіх каптаноў».

У Першую сусьветную вайну ў 1915 Гальшаны занялі намецкія войскі, у пач. 1919 — бальшавікі. У ваколіцах мястэчка дзейнічалі антыбальшавіцкія ўзброеныя фармаваньні. У канцы красавіка 1919 Гальшаны занялі польскія войскі, улетку 1920 — зноў бальшавікі, пазьней зноў палякі.

У 1920 Гальшаны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, з 1922 — міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіліся цэнтрам гміны Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У гэты час тут меліся польская і 2 габрэйскія школы, касьцёл, царква, сынагога, суд, крэдытна-ашчадная каса, заезны двор, карчма, пошта, тэлефонная станцыя на 10 абанэнтаў, аптэка, паліцэйскі пастарунак, габрэйскі банк. У мястэчку меўся разьвіты гандаль.

У 1939 Гальшаны ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 зрабіліся цэнтрам сельсавету Ашмянскага раёну. У 2006 паселішча атрымала афіцыйны статус аграгарадку, пры разбудове якога адбылося зьнішчэньне шэрагу даўніх камяніцаў, помнікаў архітэктуры XIX ст.

• Даўнія графічныя выявы Гальшанаў
• 

  Замак. Невядомы мастак, кан. XVIII — пач. XIX стст.

• 

  Панарама мястэчка. А. Адам, 1812

• 

  Руіны замка. В. Дмахоўскі, 1853

• 

  Замак. Н. Орда, 2-я пал. XIX ст.

• 

  Мястэчка і замак. Н. Орда, 2-я пал. XIX ст.

• 

  Панарама мястэчка

• 

  Касьцёл

• 

  Амбон у касьцёле

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1897 — 2883 чал.
• XX стагодзьдзе: 1926 — 1702 чал., 1970 — 1745 чал.; 1993 — 1277 чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 1075 чал.

Турыстычная інфармацыя

Замак Сапегаў, рэканструкцыя

Гальшаны — цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня. Мястэчка ўваходзіць у турыстычныя маршруты: «Легенды Вялікага Княства Літоўскага» і «Дойлідзтва Налібоцкага краю».

У Гальшанах, на левым беразе ракі, знаходзіцца паселішча XV—XVIII стст., за 1,5 км на ўсход ад мястэчка — гарадзішча і паселішча (XII—XIV стст.).

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова мястэчка (кан. XIX — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
• Замак Сапегаў, руіны (XVII ст.)
• Капліца прыдарожная (1897)
• Капліца-пахавальня (XIX ст.)
• Касьцёл Сьв. Яна Хрысьцiцеля і кляштар францішканаў (1618)
• Млын (XIX ст.)
• Могілкі габрэйскія
• Царква Сьв. Георгія (1901)

Галерэя

• Выдатныя мясьціны Гальшанаў
• 

  Замак

• 

  Замак, сутарэньні

• 

  Касьцёл Сьв. Яна Хрысьцiцеля

• 

  Капліца прыдарожная

• 

  Рынак

• 

  Даўняя камяніца

• 

  Будынак гміны

• 

  Панарама

Вядомыя асобы

• Янка Вярсоцкі (1888—1937) — беларускі грамадзкі і рэлігійны дзяяч

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Holszany // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy. — Warszawa, 1882. S. 102—103.

Вонкавыя спасылкі

 Гальшаны — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• мяст. Гальшаны на Radzima.org
• Гальшаны — парафія Св. Яна Хрысціцеля на Catholic.by
• Здымкі на Globus.tut.by

Гальшаны ў сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі