Іўе

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Іўе
Касьцёл і кляштар бэрнардынаў
Касьцёл і кляштар бэрнардынаў
Coat of Arms of Iŭje.svg Flag of Iŭje.svg
Герб Іўя Сьцяг Іўя
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Гарадзенская
Раён: Іўеўскі
Плошча: 45,97 км²
Насельніцтва (2009)
колькасьць: 8174 чал.[1]
шчыльнасьць: 177,81 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1595
Паштовы індэкс: 231330
Нумарны знак: 4
Геаграфічныя каардынаты: 53°55′50″ пн. ш. 25°46′20″ у. д. / 53.93056° пн. ш. 25.77222° у. д. / 53.93056; 25.77222Каардынаты: 53°55′50″ пн. ш. 25°46′20″ у. д. / 53.93056° пн. ш. 25.77222° у. д. / 53.93056; 25.77222
Іўе на мапе Беларусі ±
Іўе
Іўе
Іўе
Іўе
Іўе
Іўе
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Іўе — места ў Беларусі, на рацэ Іўянка. Адміністрацыйны цэнтар Іўеўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 8174 чал.[1] (2009). Знаходзіцца за 158 км на ўсход ад Горадні, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Гаўя (лінія Ліда — Маладэчна), вузел аўтамабільных дарог на Менск, Ліду, Наваградак.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне тапоніму «Іўе». На думку беларускага географа В. Жучкевіча, назва места мае славянскае паходжаньне (ад найменьня драўніннай пароды івы — вярбы)[2]. Гэтага ж пункту гледжаньня прытрымліваецца акадэмік Польскай акадэміі навук Г. Лаўмянскі[3]. Тым часам доктар лінгвістычных навук, прафэсар Н. Баршчэўская мяркуе, што тапонім мае фіна-вугорскае паходжаньне і перакладаецца на беларускую мову, як «выток ракі»[4]. Між тым «Іўе» перакладаецца з татарскай мовы як «гняздо» альбо «хата», а само мястэчка здаўна лічыцца сталіцай беларускіх татараў.

У 3-м томе «Жывапіснай Расеі» П. Сямёнаў сьцьвярджае, што сьпярша Іўе называлася Еўе, а заснавальніцай паселішча была жонка вялікага князя Гедыміна Ева. Але ў гістарычных дакумэнтах XVII ст. мястэчка значыцца як Іўе, у некаторых крыніцах сустракаецца пад назвай Івь[2].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Упершыню Іўе згадваецца ў XV ст. як вялікакняскі двор. У 1444 вялікі князь Казімер падараваў паселішча маршалку земскаму П. Мантыгердавічу, які заснаваў тут касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра й Паўла. Зь 1-й пал. XVІ ст. мясьціна знаходзілася ў валоданьні Забярэзінскіх, у 15581654 — Кішкаў.

Станам на сяр. XVІ ст. у Іўі было 4 вуліцы — Віленская, Новаградзкая, Крывая і Новая[5]. Паводле інвэнтару (1563), тут было 123 ўладальнікі дамоў, 23 чалавекі займаліся рамяством[5]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) мясьціна ўвайшла ў склад Ашмянскага павету.

У 2-й пал. XVІ ст. Іўе зрабілася адным з цэнтраў арыянства ў Вялікім Княстве Літоўскім, тут існавала арыянская школа. У 15851593 рэктарам школы быў мысьляр-гуманіст і пэдагог Ян Ліцыні Намыслоўскі. Станам на 1598 у паслешічы працавалі 2 карчмы; было 129 сядзібных пляцаў, а таксама 19 пляцаў, адведзеных для татараў за межамі паселішча.

З 1610 у Іўі працавала выдавецтва Троцкага брацтва. У 1631 кашталян троцкі і ваявода амсьціслаўскі Мікалай Кішка заснаваў кляштар ордэна бэрнардынаў, якому перадаў Петрапаўлаўскі касьцёл. Пры кляштары дзейнічалі школа, шпіталь і бібліятэка. У гэты ж час у Іўі збудавалі драўляны фарны касцёл. Станам на 1634 у паселішчы было 180 двароў, 3 вуліцы і рынак. На 1685 у Іўі было 79 уласьнікаў дамоў і сядзібаў, зь якіх 49 чалавек валодалі ворнымі землямі[5]. Цягам 2-й пал. XVІІ — 1-й пал. XІХ стст. мясьціна знаходзілася ў валоданьні Слушкаў, Глябовічаў, Жыжэмскіх, Агінскіх, Сапегаў, Тызэнгаўзаў. У 1742 Іўе атрымала статус мястэчка[5].

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Іўе апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабілася цэнтрам воласьці Ашмянскага павету. Зь сяр. XІХ ст. мястэчка знаходзілася ў валоданьні графаў Замойскіх. У 1861 у Iўі адбылося сялянскае паўстаньне, якое жорстка здушылі расейскія войскі. У 1882 коштам графіні Замойскай у мястэчку збудавалі мячэт, які дзейнічае дагэтуль. Паводле перапісу (1897) у Іўі было 387 двароў, касьцёл, капліца, сынагога, 3 габрэйскія малітоўныя дамы, мячэт, народная вучэльня, аптэка, млын, 17 крамаў, 4 карчмы; праводзілася 5 рэгулярных кірмашоў.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Іўе апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Валожынскага павету Наваградзкага ваяводзтва.

У 1939 Іўе ўвайшло ў БССР, дзе ў 1940 атрымала афіцыйны статус гарадзкога пасёлку і зрабілася цэнтрам раёну. У Другую Сусьветную вайну з 29 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

12 студзеня 2000 Іўе атрымала статус места[7].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Іўі працуюць сярэдняя школа, гімназія,школа-інтэрнат, музычная школа, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 4 дашкольныя ўстановы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надае меская лякарня.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плянавальная структура Іўя складалася гістарычна, яе абумовіла разьмяшчэньне на перакрыжаваньні шляхоў на Менск, Ліду і Наваградак. Цяпер гэта галоўныя вуліцы мястэчка, якія зьяўляюцца ядром забудовы. На скрыжаваньні галоўных вуліцаў знаходзіцца плошча (былая Гандлёвая). У цэнтральнай частцы забудова канца XIX — пач. ХХ стст., пераважна цагляная, 2-павярховая, гэтак званыя «габрэйскія» дамкі.

На ўскраінах мястэчка — аднапавярховая жылая забудова сядзібнага тыпу. На паўночным захадзе ўтварыўся мікрараён, забудаваны 3-х і 5-ціпавярховымі жылымі дамамі, разьмяшчаецца гасьцініца. Новая жыльлёвая будова вядзецца ўва ўсходняй частцы.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці і сацыяльна-побытавага абслугоўваньня.

  • Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці Іўеўскага раённага спажывецкага таварыства

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У горадзе існуе футбольная каманда «Надзея», якая бярэ ўдзел у рэгіянальных спаборніцтвах Гарадзенскай вобласьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Спыніцца можна ў гасьцініцы «Іўе»[11]. Найвыдатнейшы архітэктурны помнік — Петрапаўлаўскі касьцёл, адбудаваны ў 1787 у стылі барока з будынка кан. XVІ ст. Побач з касьцёлам магіла кс. Ільдэфонса Бобіча — беларускага сьвятара і пісьменьніка.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Кальвінскі збор («Сынодзік»)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Перепись населения — 2009. Гродненская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ а б Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 144.
  3. ^ І. П. Крэнь. У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Іўеўскага раёна / рэд. Крэнь І.П. — Мн: БЕЛТА, 2002.
  4. ^ Ніна Баршчэўская. Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі — 3 // «Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё», 17 кастрычніка 2007
  5. ^ а б в г Валерый Грынявецкі. Іўе // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 680.
  6. ^ Czesław Jankowski. Powiat oszmiański: materjały do dziejów ziemi i ludzi. Cz. 3. — Petersburg, 1898. S. 59.
  7. ^ Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 12 января 2000 года «Об отнесении городского посёлка Ивье Гродненской области к категории городов районного подчинения»
  8. ^ Iwje // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom III: Haag — Kępy. — Warszawa, 1882. S. 324.
  9. ^ І. П. Крэнь, Н. У. Паўлючэнка. У складзе Расійская імперыі // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Іўеўскага раёна / рэд. Крэнь І.П. — Мн: БЕЛТА, 2002.
  10. ^ Валерый Шаблюк. Іўе // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. С. 510.
  11. ^ Ивье // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Іўесховішча мультымэдыйных матэрыялаў