Праславянская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Праславянская мова
Ужываецца ў сучасных Польшчы й ва Ўкраіне,
пазьней — ва ўсёй Усходняй Эўропе
Рэгіён Усходняя Эўропа
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям'я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў
Дапаможная мова ў
Код мовы
ISO 639-1
Slavic distribution origin.png
Адзін з варыянтаў інтэрпрэтацыі прарадзімы славянаў

     Першасная зона славянскіх гідронімаў (Encyclopedia of Indo-European Culture, pp. 524-526)

     Комплекс Праскай, Пянькоўскай і Калочынскай археалягічных культураў (VI—VII стст. н.э.), якія, верагодна, адпавядалі арэалу славянскіх плямёнаў у гэтыя часы

Праславя́нская мова — рэканструяваная, пісьмова незасьведчаная прамова (мова-продак) усіх моваў славянскае галіны індаэўрапейскае сям’і моваў[1][2], якая прадстаўляла сабою славянскае маўленьне, існае ў пэрыяд VІХ стагодзьдзяў н.э. Як у выпадку зь іншымі шматлікімі прамовамі, не існуе пісьмовых помнікаў мовы, сама мова аднаўляецца дзякуючы мэтадам параўнальна-гістарычнага мовазнаўства з прыцягненьнем вядомых славянскіх ды іншых індаэўрапейскіх моваў[3][4].

Праславянская мова не зьяўлялася статычнай і зьмянялася ў часе, з прычыны чаго ейныя формы можна рэканструяваць розным чынам у залежнасьці ад абранага храналягічнага этапу[5]. Імклівае разьвіцьцё мовы зьвязваецца з пашырэньнем арэалу ўжываньня мовы. Ужо ў пачатку гэтага пэрыяду мова стала зазнаваць працэс дыялектнай дыфэрэнцыяцыі, але асноўнае моўнае адзінства і ўзаемазразумеласьць сярод носьбітаў мовы захоўвалася да Х ст. або нават пазьней. У часы гэтага пэрыяду для праславянскае мовы быў уласьцівы шэраг гукавых зьменаў, часта раўнамерных па ўсім арэале мовы, што робіць мову нязручнай для яе вызначэньня ў якасьці традыцыйнай прамовы. Пэрыяд гэтых агульных дыялектных зьменаў у праславянскай мове ў заходняй лінгвістыцы вядомы як агульнаславя́нская.

Мова зьяўлялася нашчадкам праіндаэўрапейскае мовы, па распадзе якой разьвіліся іншыя прамовы сучасных галінаў індаэўрапейскае сям’і, як то прагерманская, пракельцкая, праіндаіранская і да т.п. Існуе гіпотэза, што прабалты й праславяне перажылі пэрыяд агульнай супольнасьці, згодна з падобнымі гіпотэзамі рэканструюецца прабалта-славянская мова, якая пазьней распалася на прабалтыйскую й праславянскую.

Эпоху існаваньня праславянскае мовы ўмоўна дзеляць на тры пэрыяды: раньні, сярэдні й позьні, для якіх былі характэрныя практычна адсутныя, умераныя й значныя дыялектныя адрозьненьні адпаведна. Позьні пэрыяд праславянскае мовы часам згадваецца як сярэднеагульнаславянскі[6]. Да праславянскае мовы ў пэўнай ступені блізкі дыялект грэцкае Македоніі ІХ ст. (гл. стараславянская мова).

Тэрміналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрмін «праславя́нская» быў утвораны пры дапамозе прыстаўкі пра- ад слова «славя́нская»[4]. Некаторыя іншыя мовазнаўцы выкарыстоўваюць для пазначэньня славянскае прамовы тэрміны «агу́льнаславя́нская мова» (анг. Common Slavic, ням. Gemeinslavisch, франц. slave commune)[7][8] або «славя́нская мова-падста́ва»[9].

Першыя згадкі назвы «славяне» прыпадаюць на VI ст. н.э., зьяўляючыся ў працах Пракопіюса Цэзарыйскага й Ярдана[10]. Аднак А. Трубачоў лічыць, што згаданая ў пталемэевай «Геаграфіі» назва племя Σταυανοί зьяўляецца калькай з саманазвы славянаў, што такім чынам робіць першае згадваньне славянаў яшчэ больш старажытным і перасоўвае яго на ІІ ст. н.э.[11]

Што тычыць этымалёгіі саманазвы славянаў, ужыванай у тыя часы (адз. л. *slověninъ, мн. л. *slověne) у сучаснай навуцы вядома некалькі гіпотэзаў[12][13][14]:

  • ад назоўніку *slovo «слова» або дзеяслову *sluti (1 ас. адз. л. *slovǫ) «гаварыць зразумела»;
  • ад гіпатэтычнага гідроніму *Slovo, *Slova ці *Slovje[14], якое ўзводзяць да пра.-і.э. *ḱleṷ- / *ḱloṷ- «быць чыстым, празрыстым». На думку польскага славіста К. Машыньскага, з гэтым гідронімам зьвязваўся Дняпро, у дачыненьні да якога існаваў фальклёрны эпітэт часоў Кіеўскае Русі й вядомы з «Слова пра паход Ігараў» — ст.-рус. Слову́тичь у значэньні «слаўны, вядомы, знакаміты», першапачаткова, мажліва «паўнаводны»[15]; у апошнія часы — ад гідронімаў Славута, Слаўка ды іншых на Слав-[16];
  • ад пра.-і.э. *(s)-lau̯-os, дзе існавала г.зв. s-mobile — зьява, пры якой праіндаэўрапейскі корань пры рэканструяваньні можа мець форму з зычнай *s або безь яе[17].

Першая вэрсія крытыкавалася з прычыны таго, што фармант *-ěninъ прысутны звычайна ў этнонімах, утвораных ад назваў месцаў. У якасьці аргумэнтаў на карысьць першае вэрсіі прыводзіліся формы, што суадносіліся зь дзеясловам (ст.-рус. бҍглянинъ, бҍжанинъ «уцякач», кличанинъ «паляўнічы, які паднімае дзічыну крыкам», ловьчанинъ «паляўнічы», люжанинъ «міранін», пирѧнинъ «удзельнік піру», пълчанинъ «воін», сҍмиꙖнинъ «гадунец, слуга», тържанинъ «гандляр»)[18].

Транскрыпцыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Праславянская мова не зьяўляецца пісьмова засьведчанай мовай, яе пісьмовыя помнікі не вядомыя. У мовазнаўстве для запісу рэканструяваных праславянскіх формаў, як і пры запісе формаў іншых рэканструкцыяў, выкарыстоўваецца ўласная сыстэма запісу на аснове лацінскага альфабэту, перад кожнай формай пры гэтым ставіцца знак астэрыску (*), што пазначае гіпатэтычнасьць формы[19]:

Літара Гук
*a
*b
*c
*d
*e
*g
*i
*j
*k
*l
*m
*n
Літара Гук
*o
*p
*r
*s
*t
*u
*v
*x, *h, *ch
*y
*z
*m

Сымбалі *ъ, *ь зьяўляюцца ўмоўнымі пазначэньнямі звышкароткіх галосных, якія знайшлі сваё адлюстраваньне, напрыклад, ва ўсходнеславянскіх ъ ды ь. У літаратуры краінаў Заходняй Эўропы яны нярэдка замяняюцца на лацінскія *ŭ, *ĭ адпаведна. Часам дадаецца лацінская ś, якая ўказвае асаблівую шыпячую зычную (гл. ніжэй), паўсюдна выкарыстоўваюцца літары з дыякрытычным знакам гачак (напрыклад, č). Дыякрытычны знак агонэк пазначае назалізацыю галосных *o, *e (*ǫ, *ę). Пры апісаньні сярэдне- й позьнепраславянскае мовы выкарыстоўваюцца дыякрытычныя знакі для апісаньня таноў: акут (напрыклад, *á), які пазначае доўгі ўзыходзячы націск, гравіс (напрыклад, *à), які пазначае кароткі ўзыходзячы націск, цыркумфлекс (напрыклад, *ȃ), які пазначае доўгі падаючы націск, двайны гравіс (напрыклад, *ȁ), які пазначае кароткі падаючы націск, тыльда (напрыклад, *ã), які пазначае доўгі ўзыходзячы націск (адрозьніваецца ад першага тым, што разьвіўся другасна), а таксама макрон (напрыклад, *ā), які пазначае даўжыню галоснай. Зрэшты, у сярэднепраславянскі пэрыяд галосныя *e, *o, *ь, *ъ існавалі толькі ў кароткай форме, тады як астатнія — толькі ў падоўжанай, таму такое пазначэньне можа быць збыткоўным.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама: прабалта-славянская мова

Праславянская мова ўтварылася ў выніку распаду праіндаэўрапейскае мовы. Акрамя гэтага, існуе гіпотэза, паводле якой пастулюецца аб’яднаньне славянскай і балтыйскай галінаў унутры індаэўрапейскай сям’і (гл. балта-славянскія мовы) і, адпаведна, паходжаньне прабалтыйскай і праславянскай моваў у выніку вылучэньня з праіндаэўрапейскай мовы прабалта-славянскае мовы, якая пазьней распалася на прабалтыйскую й праславянскую мовы. Гіпотэзы балта-славянскае супольнасьці прытрымліваліся мовазнаўцы А. Шляйхер, К. Бругман, Е. Курыловіч, А. Ваян. Расейскі дасьледчык У. Тапароў высунуў іншую гіпотэзу, згодна зь якой праславянская мова зьяўлялася філіяцыяй балтыйскіх дыялектаў, а менавіта прускіх[20]. У сваю чаргу, шэраг іншых лінгвістаў (І. Бадуэн дэ Куртэнэ, А. Мэе, Х. Станг) меркаваў, што гэтыя сыходжаньні выкліканыя паралельным разьвіцьцём і ўзаемным уплывам праз пражываньне на суседніх тэрыторыях[21]. З улікам прыняцьця гіпотэзы пра балта-славянскую супольнасьць адасабленьне праславянскае мовы пачалося прыкладна ў сярэдзіне ІІ тыс. да н.э.

Існуе некалькі асноўных лякалізацыяў прарадзімы славянаў[22][23]. Усе яны, як правіла месьцяцца ў межах Усходняй Эўропы або памежных рэгіёнаў і грунтуюцца на мовазнаўчых, археалягічных і некаторых іншых крытэрах.

  • Усходнеэўрапейская. Падтрымлівалася Я. Развадоўскім[24][25][26] і А. Шахматавым[27];
  • Цэнтральная або прыпяцка-сярэднедняпроўская. Падтрымлівалася Л. Нідэрле[28], Ю. Растафінскім[29], М. Фасмэрам[30][31], Ф. Філіным[32][33];
  • Заходняя «аўтахтонная» або вісла-одэрская. Падтрымлівалася Ю. Кастшэўскім[34][35], Л. Казлоўскім[36], Т. Лер-Сплавінскім[37], Я. Чаканоўскім[38][39][40], М. Рудніцкім, У. Мартынавым[41];
  • Азіяцкая. Падтрымлівалася ў раньніх працах К. Машыньскага[42][43]. Пазьней, таксама на думку Машыньскага, арэал праславянскае мовы паводле стану на 500 г. н.э. месьціўся ў заходне-цэнтральным Падняпроўі, зь якога славяне расьсяліліся на поўнач і захад[44].

У другой палове І тыс. н.э., разам з імклівым ростам славянамоўнага арэалу, пачаўся працэс распаду праславянскае мовы на асобныя мовы. Так, Ф. Слаўскі зьвязвае пачатак дыялектнае дыфэрэнцыяцыі праславянскае мовы з пачаткам масавае міграцыі яе носьбітаў у V ст. н.э. Л. Машыньскі канец існаваньня праславянскае мовы зьвязвае са славянскай экспансіяй на Балканскі паўвостраў і фармаваньнем заходняй, паўднёвай і ўсходняй групаў славянскіх моваў[10][45].

Умовы для масавых міграцыяў славянаў у сярэдзіне І тыс. н.э. стварыла спусташэньне эўрапейскіх земляў качэўнікамі (гунамі, булгарамі й аварамі), а таксама крушэньне імпэрыі гунаў[46][47]. У VI ст. славяне з поўначы перайшлі Карпаты й Судэты, засяліўшы Ўсходнія Альпы і прасунуўшыся на Балканскі паўвостраў, славянізацыя якога працягвалася і ў VII ст.[45][48].

У сучаснай лінгвістыцы няма кансэнсусу наконт пэрыядызацыі праславянскае мовы або тэрмінаў для апісаньня гэтых пэрыядаў. Радам лінгвістаў падтрымліваецца наступная схема:

  • Даславянскі (каля 1500 г. да н.э. — 300 г. н.э.). Доўгі, стабільны пэрыяд паступовага разьвіцьця, які, у прыватнасьці, характарызуецца, значнымі фаналягічнымі зьменамі ў сыстэме прасодыі (тон, націск, рэгістар);
  • Раньнеславянскі (каля 300—600 гг. н.э.). Пэрыяд існаваньня аднастайнага маўленьня, падчас якога сталі адбывацца працяглыя зьмены ў фанэтыцы й фаналёгіі. Для гэтага пэрыяду не аднаўляюцца дыялектныя адрозьненьні, што дазваляе лічыць маўленьне гэтага часу агульным продкам славянскіх моваў;
  • Сярэднепраславянскі (прыкладна 600—800 гг. н.э.). Этап, у часы якога пачынаюць ідэнтыфікавацца найранейшыя дыялектныя зьмены, пашырэньне славянамоўнага арэалу, працяг зьменаў у фанэтыцы ды фаналёгіі. Незважаючы на зьяўленьне нязначных дыялектных адрозьненьняў, большасьць гукавых зьменаў заставаліся аднастайнымі й пасьлядоўнымі; да канца гэтага пэрыяду зычныя й галосныя ў асноўным супадалі з падобнымі гукамі сучасных славянскіх моваў. З гэтае прычыны, праславянскія рэканструкцыі ў навуковых працах і этымалягічных слоўніках, як правіла, адносяцца да гэтай эпохі;
  • Позьнепраславянскі (800—1000 гг., у Кіеўскай Русі, імаверна, — да сярэдзіны ХІІ ст.). Пэрыяд функцыянаваньня ўсяго славянамоўнага арэалу як арэалу адзінай мовы, па якім поўнасьцю мелі пашырэньне гукавыя зьмены, якія, аднак, часта сталі атрымліваць уласнае разьвіцьцё. Заканчэньне гэтага пэрыяду ў ХІІ ст. падтрымлівалася канцэпцыямі М. Трубяцкога й М. Дурнаво, датыроўку крытыкаваў С. Бернштэйн.

У гэтым артыкуле апісваецца ў першую чаргу сярэднепраславянскі пэрыяд мовы. Таксама ахопліваецца позьнепраславянскі пэрыяд у выпадку, калі тагачасныя дыялектныя зьмены зьяўляліся агульнымі на ўсім славянамоўным арэале. Асобныя дыялектныя інавацыі ў выпадку іх існаваньня на тым ці іншым адцінку гісторыі мовы пазначаныя адпаведным чынам.

Лінгвістычная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка, фаналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ніжэй прыведзены гукавы лад, які рэканструюецца для сярэднепраславянскае мовы. Для запісу выкарыстоўваецца ўласны фанэтычны запіс, прыняты ў славістыцы, які не супадае з IPA.

  • Галосныя:

Тэрміны «галосныя задняга шэрагу» й «галосныя сярэдняга шэрагу» могуць таксама разумецца як неагубленыя задняга шэрагу ды агубленыя задняга шэрагу адпаведна. Тым ня менш, агубленьне галосных задняга шэрагу было ўласьцівым толькі для галосных *y ды *u. Агубленьне іншых галосных насіла факультатыўны характар. Галосныя, пазначаныя як доўгія й кароткія, адрозьнівалі таксама паказчык якасьці. Некаторыя лінгвісты пазьбягаюць выкарыстаньня тэрмінаў кароткі й доўгі галосны, выкарыстоўваючы замест іх тэрміны слабы й напружаны[49]. Агулам, даўжыня галосных у праславянскай мове мела наступнае разьвіцьцё:

  • Раньнеславянскі пэрыяд — істотнае значэньне супрацьпастаўленьня галосных паводле іх даўжыні, пра што сьведчаць, напрыклад, грэцкія транскрыпцыі славянскіх лексэмаў або раньнія славянскія запазычваньні ў фіна-вугорскіх мовах;
  • Сярэднепраславянскі пэрыяд — даўжыня галоснага захоўвае сваё значэньне. Верагодна, сэнсаадрозныя функцыі іграла якасьць (гл. вышэй);
  • Позьнепраславянскі пэрыяд — розны лёс разьвіцьця доўгіх і кароткіх галосных, у выніку чаго першапачаткова кароткія галосныя набываюць кароткія аналягі й наадварот (напрыклад, доўгі *o або кароткі *a). Кароткія галосныя верхняга ўздыму *ь, *ъ былі страчаныя або перайшлі ў галосныя сярэдняга ўздыму, што, такім чынам, пакінула іх доўгія пары *i, *y, *u без кароткіх аналягаў. Гэтае разьвіцьцё спрычынілася да таго, што якасьць галоснага стала асноўным адраджэньнем між галоснымі, у той час як даўжыня стала абумоўлівацца націскам або іншымі рысамі, а даўжыня страціла сэнсаадрозную ролю.

Для праславянскае мовы рэканструюецца наступны лад галосных гукаў:

Кароткія
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
ь/ĭ ъ/ŭ
Сяр.
уздыму
e o
Ніжн.
уздыму
Доўгія
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
i y u
Сяр.
уздыму
ě
Верх.
уздыму
a
Насавыя (доўгія)
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
Сяр.
уздыму
ę ǫ
Ніжн.
уздыму
Плыўныя дыфтонгі
Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
Верх.
уздыму
ьl/ĭl, ьr/ĭr ъl/ŭl, ъr/ŭr
Сяр.
уздыму
el, er ol, or
Верх.
уздыму

Іншы варыянт рэканструкцыі паводле З. Шцібэра, які ўлічвае пэрыяд да паляталізацыяў і ётацыяў, падае наступны лад галосных[50]. Пры гэтым колькасьць дыфтонгаў у ім істотна павялічаная, а яны разглядаюцца як біфанэмныя спалучэньні[51].

Пяр.
шэрагу
Сяр.
шэрагу
Зад.
шэрагу
доўгія кароткія доўгія кароткія
верхнія манафтонгі ī i ū u
сярэднія манафтонгі ē e o
дыфтонгі ēi, ēu ĕi, ĕu oi, ou
ніжнія манафтонгі ā
дыфтонгі āi, āu
  • Зычныя:

Раньняя праславянская мова ўспадкавала лад зычных позьні формаў праіндаэўрапейскае мовы, якая традыцыйна рэканструюецца наступным чынам[52]. Лад зычных прыведзены з улікам г.зв. лярынгальнае тэорыі, зычныя-лярынгалы пазначаюцца ўмоўна, з выкарыстаньнем верхняга рэгістру й лічбавых індэксаў, паколькі іх дакладнае гукавае аблічча невядомае.

Губныя Зубныя Палятальныя Заднеязычныя Лярынгалы
палятавэлярныя вэлярныя лябіявэлярныя
Насавыя m n
Змычныя

глухія

p t k
звонкія b d ǵ g
звонкія прыдыхальныя ǵʰ gʷʰ
Фрыкатывы s H₁, H₂, H₃
Плыўныя r, l
Паўгалосныя w j

Для сярэднепраславянскае мовы аднаўляецца наступны інвэнтар зычных гукаў[53]:

Лябіяльныя Пярэднеязычныя Палятальныя Вэлярныя
Насавыя m n ň
Выбухныя p b t d ť ď k g
Афрыкаты c dz č (dž)
Фрыкатывы s z š, ś ž x
Дрыжачыя r ř
Лятэральныя l ľ
Апраксыманты v j
  • *c пазначае глухую альвэалярную афрыкату [t͡s], *dz — яе звонкі аналяг [d͡z];
  • *š, *ž — постальвэалярныя [ʃ] ды [ʒ] адпаведна;
  • *č, *dž — постальвэалярныя афрыкаты [t͡ʃ] і [d͡ʒ] адпаведна, пры гэтым апошняя паўставала толькі ў сьцячэньні зычных *ždž і ў наступным ва ўсіх славянскіх мовах разьвілася ў *ž[a];
  • Вымаўленьне *ť, *ď дакладна невядомае, але мяркуецца, што яны ўяўлялі сабою гемінаты (падвоеныя зычныя). Можа меркавацца, што яны мелі характар паляталізаваных зубных [tʲː dʲː] або быць палятальнымі [cː ɟː] на ўзор македонскай мовы;
  • *v, хутчэй за ўсё, уяўляў сабою лябіяльны апраксымант [ʋ]. Мажліва, ён аляфон у выглядзе білябіяльнага [w], які ўзьнікаў у пэўных пазыцыях на ўзор сучаснай славенскай мовы;
  • *l уяўляў сабою [l]. Верагодна, у шматлікіх дыялектах ён мог набываць моцнае вэлярызаванае вымаўленьне перад галоснымі задняга шэрагу — [ɫ];
  • Санорныя *ľ *ň, хутчэй за ўсё, зьяўляліся паляталізаванымі — [lʲ nʲ], або палятальнымі — [ʎ ɲ];
  • Вымаўленьне *ř дакладна не ўсталяванае, але, мажліва, ён быў блізкі да паляталізаванага дрыжачага [rʲ]. Гэты зычны ў якасьці асобнай фанэмы захаваўся толькі ў чэскай, але існаваў таксама ў старажытных формаў польскае мовы. У сучаснай польскай мове гэты гук зьліўся з [ʒ] (запісваецца як ż), але польскае [ʒ] на месцы *ř дагэтуль захоўвае гістарычнае напісаньне rz (напрыклад, straż, może, także, але orzeł, rzeka, krzak). Урэшце, у іншых мовах, у тым ліку ва ўсходнеславянскіх, *ř зьліўся *r або зазнаў дысыміляцыю ў *rj;
  • *ś уяўляў сабою [sʲ] або, магчыма, [ɕ]. Гэты зычны зьліўся з *š у заходнеславянскіх, з *s — у іншых дыялектах.

Нязначная паляталізацыя, верагодна, магла існаваць адносна ўсіх зычных у пазыцыі перад галоснымі пярэдняга шэрагу. Разам з гэтым, страчаны ер (*ь, гл. вышэй) у большасьці словаў заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх моваў перайшоў у паляталізацыю зычнага, што стаяў перад ерам.

У старажытныя часы існаваньня праславянскае мовы трохшэраговая сыстэма праіндаэўрапейскіх змычных (глухія — звонкія — звонкія прыдыхальныя) пераўтварылася ў двухшэраговую (глухія й звонкія). Ю. Шавялёў лічыў гэты найстаражытнейшай славянскай фанэтычнай зьменай[54]. На ягоную ж думку, прыкладна ў гэты ж пэрыяд адбылася страта складовых санантаў, якія існавалі ў праіндаэўрапейскай мове[55]. Апрача таго, былі страчаныя праіндаэўрапейскія лябіявэлярныя, якія супалі са звычайнымі вэлярнымі.

Іншай істотнай ізаглёсай праславянскае мовы зьяўлялася сатэмізацыя, якая адбылася таксама ў шэрагу іншых індаэўрапейскіх старажытных моваў, што выяўлялася ў пераходзе паляталізаваных заднеязычных у сьвісьцячыя. Хутчэй за ўсё, гэты працэс адбыўся яшчэ да канчатковага распаду праіндаэўрапейскае мовы, але скончыўся заўважна пазьней, паколькі ягоныя вынікі адрозьніваюцца ў «сатэмных» індаэўрапейскіх мовах. Для параўнаньня, сатэмізацыя не адбылася ў прагерманскай, пракельцкай, протагрэцкай і шэрагу іншых індаэўрапейскіх моваў Заходняй і Паўднёвай Эўропы.

Адначасова з сатэмізацыяй адбываўся пераход *s > *х пасьля *ī, *i, *i̯, *ū, *u, *u̯, *r, *k пры адсутнасьці ў наступнай пазыцыі выбухных *p, *t ці *k (закон Пэдэрсэна), які працякаў адначасова з сатэмізацыяй, але скончыўся раней. Па заканчэньні сатэмізацыі *х атрымаў статус асобнае фанэмы ў праславянскай мове. Як меркаваў А. Мэе, першапачаткова *s у праславянскай мове перайшло ў *š, пасьля чаго, ужо па другой паляталізацыі, *š перайшло ў *х перад галоснымі задняга шэрагу, але захавалася перад галоснымі пярэдняга, што аналягічна з разьмеркаваньнем k — č. У сваім меркаваньні А. Мэе абапіраўся на зьвесткі іншых сатэмных моваў.

У канцы слова перастаў быць дапушчальным гук *m, які перайшоў у *n. Падобны пераход назіраецца ва ўсіх індаэўрапейскіх мовах за выняткам італійскіх і індаіранскіх. С. Бернштэйн меркаваў, што дадзеная зьмена прыпадае на пэрыд прабалта-славянскае супольнасьці[56]. Гэтае меркаваньне пацьвярджаецца, у прыватнасьці, марфалёгіяй прускае мовы, дзе ў вінавальным склоне асноваў на -a < *-o мужчынскага й ніякага радоў і ў назоўным склоне ніякага роду існуе канчатак -an.

Дзьвюма адметнымі фанэтычнымі тэндэнцыямі праславянскае мовы была тэндэнцыя да ўзрастаньня гучнасьці, калі ў цэлым назіралася перавага фрыкатываў у пачатку складу, і тэндэнцыя да ўнутрыскладовага гарманізму[57]. Першая тэндэнцыя спрычынілася да страты фінальных шумных; манафтангізацыі дыфтонгаў паводле мадэлі [eɪ̯] > [i]; [oɪ̯] > [ě] і, імаверна, [i]; [oṷ] ды [eṷ] > [u] ў становішчы перад зычнымі й на канцы словаў; утварэньня насавых (якія, аднак, вельмі хутка зьніклі амаль ва ўсіх славянскіх мовах) і мэтатэзы плыўных.

У сваю чаргу, тэндэнцыя да ўнутрыскладовага гарманізму стала прычынаю акамадацыі галосных пасьля *j, узаемадзеяньня зычных з *j, а таксама да г.зв. першай, другой і трэцяй паляталізацыяў. Першая паляталізацыя заключалася ў пераходзе заднеязычных [k], [g], [x] у пазыцыі перад галоснымі пярэдняга шэрагу й ётам у č’, dž’, š’ адпаведна; калі перад заднеязычным месьціўся фрыкатыў s або z, адбывалася рэгрэсіўная асыміляцыя: sk > šč’, zg > ždž’ (гл. вышэй). Другая паляталізацыя была выкліканая манафтангізацыяй дыфтонгаў і заключалася ў пераходзе заднеязычных [k], [g], [x] > c’, dz’, s’ у паўднёва- й усходнеславянскіх мовах і ў c’, dz’, š’ у заходнеславянскіх. Трэцяя паляталізацыя мела такія ж зьмены, але зьяўлялася прагрэсіўнай, яна праходзіла ў інтэрвакальным становішчы пасьля ь, i, ę, спалучэньня ьr і перад галоснымі a, o (але ня перад y, ъ, u, ǫ). Зрэшты, некаторыя славісты аб’ядноўваюць дзьве апошнія паляталізацыі ў адну[58][59].

  • Прасодыя:

Як і праіндаэўрапейская мова, кожнае слова праславянскае мовы мела склад, што ўтрымліваў націск. Націск мог падаць на любы склад слова і меў фанэматычнае значэньне. Націск мог быць рухомым: пры скланеньні слова ў залежнасьці ад ягонага канчатку націск мог мець сталую фіксаваную пазыцыю або перамяшчацца на іншыя склады.

Як лічыцца, націск праславянскае мовы ўспадкаваны ад гэтай жа сыстэмы праіндаэўрапейскае мовы, пры гэтым праславянскі націск падзяляе некаторыя інавацыі з акцэнтуальнымі сыстэмамі летувіскай і латыскай, якія зьвязваюць з пэрыядам балта-славянскага моўнага адзінства.

Ніводная з сучасных славянскіх моваў не захавала рэканструяваную сыстэму праславянскага націску ў поўным аб’ёме, але некаторыя з групаў славянскае галіны моваў захавалі тыя ці іншыя рысы акцэнтуальнае сыстэмы праславянскае мовы. Так, ва ўсходнеславянскіх мовах захаваліся пазыцыі націску, у паўднёваславянскіх (славенская й сэрбскахарвацкая) — музычны націск.

Галосны мог мець музычны націск. У сярэднепраславянскай мове ўсе націскныя доўгія галосныя, насавыя й плыўныя дыфтонгі мелі адрозьненьне паводле двух таноў, вядомых як акутны й цыркумфлексны: першы ўяўляў сабою ўзыходзячую інтанацыю, другі — падаючую. Кароткія галосныя (*e, *o, *ь, ъ) ня мелі тонавага адрозьненьня і заўсёды вымаўлялілся з падаючай інтанацыяй. Ненаціскны галосны ня меў танальных адрозьненьняў, але мог супрацьпастаўляцца паводле сваёй даўжыні. Падобныя прасадычныя абмежаваньні дагэтуль захоўваюцца ў славенскай мове. Націск праславянскае мовы рэканструюецца як вольны (то бок націск, які можа падаць на любы склад слова) і рухомы (націск, які можа мяняць пазыцыю ў словаформе — у залежнасьці ад зьмяненьня слова). Наогул націск характарызуецца як музычны — націскны склад вылучаўся не ўзмацненьнем маўленьня, а інтанацыяй[60]. У сваю чаргу, яны падразьдзяляліся на шэсьць тыпаў націску: акутны (*kőrva «карова»), кароткі цыркумфлексны (*slȍvo «слова»), доўгі цыркумфлексны (*zȏlto «золата»), кароткі новаакутны (*bòbъ «боб»), доўгі нэаакутны (*kõrljь) і звычайны (як правіла існаваў у канцы складу ў скарочаных, але першапачаткова доўгіх складох)[61][62].

Акутны націск мог паўставаць на любым доўгім складзе слова (*ba̋ba «баба», *lopa̋ta «рыдлёўка», *golva̋ «галава»), у тым ліку на галосныя *a, *i, *u, *y, *ě, *ę, *ǫ, якія этымалягічна ўзыходзяць да доўгіх, а таксама на дыфтонгах тыпу *VR (*ьr, *ъr, *ьl, *ъl, *er, *or, *el, *ol). Традыцыйна гэты тып націску рэканструюецца як націск з падаючым тонам, сьведчаньнем чаму зьяўляюцца рэфлексы славенскай і расейскай моваў. Тым ня менш, гэтая гіпотэза крытыкуецца з прычыны немажлівасьці вывядзеньня праславянскага доўгага падаючага тону з сэрбскахарвацкага кароткага падаючага тону, славацкіх кароткіх галосных, чэскіх доўгіх галосных і падаючай інтанацыі ў расейскай мове[62].

Кароткі й доўгі цыркумфлексныя націскі пазначаюцца рознымі сымбалямі, але мяркуецца, што гэтыя два націскі фактычна ўяўлялі сабою адзін тып націску, адзін падвід якога падаў толькі на кароткія (*e, *o, *ь, *ъ), іншы — на доўгія (*a, *i, *u, *y, *ě, *ę, *ǫ, *VR) адпаведна[62]. Хутчэй за ўсё, цыркумфлекс паўставаў толькі ў пачатку слова, што потым спрычынілася да рэфлексаў у выглядзе падаючага тону ў сэрбскахарвацкай, славенскай і расейскай мовах.

Кароткі й доўгі новаакутныя націскі таксама, хутчэй за ўсё, прадстаўлялі сабой падвіды націску для кароткіх і доўгіх галосных адпаведна. На аснове славенскай і расейскай моваў новвакутны націск традыцыйна рэканструюецца як націск з узыходзячай інтанацыяй. Кароткі новаакутны націск мае рэфлексы ў славацкай мове й некаторых дыялектах расейскае мовы.

У позьнепраславянскі пэрыяд адбыўся шэраг зьменаў у гэтых галінах прасодыі. Так, доўгія галосныя з акутным націскам, як правіла, скараціліся, пераўтварыўшыся такім чынам у кароткія галосныя з узыходзячай інтанацыяй. Некаторыя кароткія галосныя падоўжылся, у выніку чаго ўтварыліся новыя доўгія галосныя з падаючай інтанацыяй. Разьвіўся новы тып націску, вядомы як новаакутны, які паўставаў у выніку пераходу націску на папярэдні склад; гэтая інавацыя ўзьнікла ў часы дыялектнай дыфэрэнцыяцыі праславянскае мовы і скарачэньня галосных з акутным і цыркумфлексным націскамі (гл. вышэй). Гэтая акалічнасьць ставіць пад сумнеў існаваньне ўсіх трох новых тыпаў націску на доўгіх галосных у будзь-якім дыялекце праславянскае мовы, але агулам гэтыя зьмены спрычыніліся да значнай зьмены разьмеркаваньня таноў і даўжыні галосных. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да таго, што напрыканцы позьнепраславянскага пэрыяду амаль любы галосны мог быць кароткім або доўгім, а амаль любы націскны галосны — мець акутны або цыркумфлексны тон.

  • Склад:

Большая частка складоў у праславянскай мове былі адкрытымі. Існавалі таксама закрытыя склады, але яны маглі сканчвацца толькі на плыўныя (*l або *r, утвараючы такім чынам плыўны дыфтонг) або мець кароткі папярэдні галосны. Існавалі сьцячэньні зычных, але яны былі дазволеныя толькі ў пачатку складу, падобныя сьцячэньні поўнасьцю зьяўляліся часткаю складу (напрыклад, *-stv- у слове *bogatьstvo «багацьце» зьяўлялася часткаю складу *-stvo).

У пачатку позьнепраславянскага пэрыяду ўсе або амаль усе склады пераўтварыліся ў адкрытыя ў выніку інавацыяў у галіне плыўных дыфтонгаў. У прыватнасьц, склады з плыўнымі дыфтонгамі, што пачыналіся на *o або *e, перайшлі ў адкрытыя (напрыклад, *tort > *trot, *trat або *torot). Выняткам з гэтае заканамернасьці сталі паўночныя лехіцкія мовы (кашубская, палабская й славінская), дзе не назіраецца мэтатэзы, але адбылося падаўжэньне складоў (напрыклад, пр.-слав. *gord > кашуб. gard, палабск. gord «горад»). У заходнеславянскіх і паўднёваславянскіх плыўныя дыфтонгі, што пачыналіся з *ь або *ъ таксама пераўтварыліся ў адкрытыя склады, пры гэтым наступны плыўны пераўтвараўся ў складовы санорны (у палятальны — пасьля *ь, непалятальны — пасьля *ъ)[63]. Урэшце, гэта прывяло да зьнікненьня закрытых складоў у гэтых мовах. Паўднёваславянскія й чэска-славацкія мовы, як правіла, захавалі складовыя санорныя, аднак лехіцкія (напрыклад, польская) разьвілі ў гэтых пазыцыях спалучэньні тыпу VC або CV (дзе C — зычны, V — галосны). Ва ўсходнеславянскіх мовах, у сваю чаргу, плыўныя дыфтонгі з *ь ды *ъ, магчыма, таксама пераўтварыліся ў складовыя санорныя, але, як лічыцца, празь некаторы час гэтая ўласьцівасьць была страчаная.

Марфалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У марфалягічным дачыненьні праславянская мова захавала шэраг граматычных катэгорыяў, захаваных з часоў праіндаэўрапейскае мовы, што асабліва адносіцца да назоўнікаў і прыметнікаў.

Захавалася сем з васьмі праіндаэўрапейскіх склонаў (назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, мясцовы[b], клічны[c]). Аблятыў, існы ў праіндаэўрапейскай мове, у праславянскай мове зьліўся з родным склонам. Ён жа перадаў роднаму склону канчатак асноваў *-o-, у іншых асновах родны склон і аблятыў не адрозьніваліся ўжо ў праіндаэўрапейскай мове[64].

Захаваўся падзел на адзіночны, парны й множны лікі[d]; мужчынскі, жаночы й ніякі род. Парадыгмы зьмены дзеясловаў спрасьціліся, але разам з гэтым зазналі ўласныя інавацыі.

  • Фанэтычныя супрацьпастаўленьні:

У выніку працэсаў трох славянскіх паляталізацыяў і пераўтварэньня галосных у галосныя пярэдняга шэрагу перад палятальнымі зычнымі ў словазьмене й словаўтварэньні сталі частымі разнастайныя супрацьпастаўленьні зычных і галосных, якія, аднак, былі цалкам пасьлядоўнымі й мелі ўласныя заканамернасьці. У табліцы ніжэй указаныя супрацьпастаўленьні ў праславянскай мове ў залежнасьці ад таго ці іншага суфіксу або канчатку.

Лябіяльныя Пярэднеязычныя Вэлярныя
Звычайная b p v m d t s z n l r g k x j
Першая паляталізацыя b p v m d t s z n l r ž č š j
Другая паляталізацыя b p v m d t s z n l r dz c ś j
+j (ётаваньне) bj pj vj mj ď ť š ž ň ľ ř ž č š
+t (у інфінітыве) t t t[e] t[f] st st st st t[g] lt[h] rt[i] ť ť  ? t[j]

Галосныя пераўтвараліся ў галосныя пярэдняга шэрагу ў выпадку, калі яны знаходзіліся ў пазыцыі пасьля *j (што надавала ім ётавае вымаўленьне) або зычнага, які зазнаў прагрэсіўную паляталізацыю (гл. вышэй). Гэта стала прычынай умоўнага падзелу галосных на «мяккія» (пасьля палятальнага зычнага) і «цьвёрдыя» (у астатніх пазыцыях).

Першапачатковыя u a ū ā ē an un ūn au ai
Цьвёрдыя ъ o y a ě₁, a ǫ ǫ, ъ y u ě₂
Мяккія ь e i a a ǫ ę, ь ę u i
  • Адрозьненьне між *ě₁ ды *ě₂ заснаванае на этымалягічным чыньніку, аказваючы ўплыў на папярэднія зычныя: *ě₁ выклікае першую паляталізацыю і праз гэта пераходзіць у *a, тады як *ě₂ выклікае другую паляталізацыю і не зьмяняецца;
  • Фінальнае *-un страчвае насавы зычны, пераходзячы ў *-u і не ўтвараючы насавы галосны ў адрозьненьне ад мэдыяльнай пазыцыі. Гэтая акалічнасьць тлумачыць падвойны рэфлекс;
  • *ā, *an, верагодна, ня бралі ўдзел у пераўтварэньні галосных задняга шэрагу ў галосныя пярэдняга. Абодва спалучэньні маюць аднолькавы рэфлекс незалежна ад папярэдняга зычнага.

У залежнасьці ад канчатковага галоснага (мяккі або першапачатковы цьвёрды) большая частка каранёў стала падзяляцца на «мяккія» ды «цьвёрдыя». У выніку дзьвюх рэгрэсіўных паляталізацыяў і ётаваньня «цьвёрдыя» карані сталі адлюстроўваць супрацьпастаўленьні зычныя перад канчаткамі з галоснымі пярэдняга шэрагу. У рамках захаваных праіндаэўрапейскіх рысаў праславянская мова мела абляўт, але ён быў спрошчаны да пэўных рэліктаў. У наступнай табліцы прыведзеныя мажлівыя зьмены ў праславянскай мове, выкліканыя абляўтам, пры гэтым памкячэньне галоснага магло зьмяняць вынік абляўту.

PIE e ey ew el er em en
ē ě₁  ?  ?  ?  ? ę
e e i ju el er ę
 ? ь ъ ьl, ъl ьr, ъr ę, ǫ
o o ě₂ u ol or ǫ
ō a  ?  ?  ?  ? ǫ
  • Назоўнік:

Большасьць склонавых парадыгмаў для назоўніку праславянская мова захавала з часоў існаваньня праіндаэўрапейскае мовы. Іншыя рысы, у прыватнасьці, г.зв. u-аснова і мужчынская i-аснова былі замененыя ўласнымі інавацыямі праславянскае мовы. Тыпы скланеньня назоўніку ў адрозьненьне ад тэматычнага элемэнту мелі канчаткі *-ā-, *-o-, *-i-, *-u- або зычны, акрамя таго, тыпы на *-ā- і *-o- мелі мяккія падтыпы (*-jā- ды *-jo-). Тып скланеньня на зычны таксама меў некалькі падтыпаў[65]. Праіндаэўрапейскі тып на *-ī- (гл. вышэй) быў страчаны й зьліўся з *-jā-, але пакінуў сьляды ў выглядзе формы назоўнага склону з суфіксамі *-yni й *-ьji (напрыклад, *oldьji «лодка»)[66].

Праіндаэўрапейскія каранёвыя атэматычныя назоўнікі страціліся або перайшлі ў іншыя тыпы скланеньня (напрыклад, пра.-і.э. *snoɪ̯gwhs > *snoɪ̯gwhos > *sněgъ «сьнег», *noksupwts > *noktis «ноч»). Паводле атэматычнага (зычнага) тыпу скланеньня ў праславянскай мове зьмяняліся назоўнікі з суфіксамі *-en-, *-es-, *-ter-, *-ū-, *-men-, *-nt-, аднак дадзены тып ужо ня быў прадуктыўным. Апрача таго, канчатак зычнага тыпу скланеньня выкарыстоўвалася ў множным ліку назоўнікаў з суфіксамі *-tel’-, *-an-, *-ar’-, а таксама ў назоўным склоне абодвух лікаў актыўных дзеепрыметнікаў мужчынскага роду[67][68].

Скланеньне праславянскіх назоўнікаў на ўзоры словаў *vьlkъ «воўк», *kon’ь «конь», *synъ «сын», *gostь «госьць», *kamy «камень», *lěto «лета, год», *pol’e «поле», *jьmę «імя», *telę «цяля», *slovo «слова», *žena «жанчына, жонка», *duša «душа», *kostь «костка», *svekry «сьвякроў», *mati «маці»[69]:

Род мужчынскі ніякі жаночы
Тып скланеньня -o- -jo- *-u- -i- -en- -o- -jo- -en- -ent- -es- -ā- -jā- -i- -ū- -r-
Н.с., адз. л. vьlkъ kon’ь *synъ *gostь kamy lěto pol’e jьmę telę slovo *žena duša kostь svekry mati
Р.с., адз. л. vьlka kon’a *synu *gosti kamene lěta pol’a jьmene telęte slovese *ženy dušě/dušę kosti svekrъve matere
Д.с., адз. л. vьlku kon’u *synovi *gosti kameni lětu pol’u jьmeni telęti slovesi *ženě duši kosti svekrъvi materi
В.с., адз. л. vьlkъ kon’ь *synъ *gostь kamenь lěto pol’e jьmę telę slovo *ženǫ dušǫ kostь svekrъvь materь
Т.с., адз. л. vьlkomь kon’emь *synъmь *gostьmь kamenьmь lětomь pol’emь jьmenьmь telętьmь slovesьmь *ženojǫ dušejǫ kostьjǫ svekrъvьjǫ materьjǫ
Мясц.с., адз. л. vьlcě kon’i *synu *gosti kamene lětě pol’i jьmene telęte slovese *ženě duši kosti svekrъve matere
К.с., адз. л. vьlče kon’u *synu *gosti *ženo duše kosti mati
Н.с., М.с. п. л. vьlka kon’a *syny *gosti kameni lětě pol’i jьmeně telętě slovesě *ženě duši kosti
Р.с., Мясц.с. п. л. vьlku kon’u *synovu *gostьju kamenu lětu pol’u jьmenu telętu slovesu *ženu dušu kostьju
Д.с., Т.с. п. л. vьlkoma kon’ema *synъma *gostьma kamenьma lětoma pol’ema jьmenьma telętьma slovesьma *ženama dušama kostьma
Н.с., мн. л. vьlci kon’i *synove *gostьje kamene lěta pol’a jьmena telęta slovesa *ženy dušě kosti svekrъvi materi
Р.с., мн. л. vьlkъ kon’ь *synovъ *gostьjь kamenъ lětъ pol’ь jьmenъ telętъ slovesъ *ženъ dušь kostьjь svekrъvъ materъ
Д.с., мн. л. vьlkomъ kon’emъ *synъmъ *gostьmъ kamenьmъ lětomъ pol’emъ jьmenьmъ telętьmъ slovesьmъ *ženamъ dušamъ kostьmъ svekrъvamъ materьmъ
В.с., мн. л. vьlky kon'ě/kon'ę *syny *gosti kameni lěta pol’a jьmena telęta slovesa *ženy dušě/dušę kosti svekrъvi materi
Т.с., мн. л. vьlky kon’i *synъmi *gostьmi kamenьmi lěty pol’i jьmeny telęty slovesy *ženami dušami kostьmi svekrъvami materьmi
Мясц. с., мн. л. vьlcěxъ kon’ixъ *synъxъ *gostьхъ kamenьхъ lětěxъ pol’ixъ jьmenьхъ telętьхъ slovesьхъ *ženaxъ dušaxъ kostьхъ svekrъvaxъ materьхъ
  • Прыметнік:

Словазьмяненьне ў прыметніках стала спрошчаным у параўнаньні з праіндаэўрапейскай мовай. У праславянскай мове існавала толькі адна парадыгма словазьмяненьня прыметнікаў (у «мяккай» і «цьвёрдай» формах), пры гэтым яна мела паходжаньне ад праіндаэўрапейскіх o-асновы й a-асновы; прыметнікавае словазьмяненьне, утворанае на ўзор i-асновы й u-асновы, было страчанае. Прыметнік на *-u- пры дапамозе фарманту *-kъ быў пераведзены ў тып *-o-[68][70][71]

У праславянскай мове разьвілося адрозьненьне між пэўным і пэўным словазьмяненьнем прыметніку. Пэўная мадэль выкарыстоўвалася для пазначэньня вядомых або канкрэтных прадметаў, у той час як няпэўная — для невядомых або абстрактных, што агулам можна параўнаць з пэўным і няпэўным артыклямі ў мовах Заходняй Эўропы; пэўная стала ўтварацца шляхам даданьня адноснага (анафарычнага) займеньніку *jь у функцыі суфіксу ў канец прыметнікавага канчатку[72]. Падобная інавацыя таксама прасочваецца ў балтыйскіх мовах, што дае падставу некаторым мовазнаўцам высоўваць гіпотэзы пра паходжаньне гэтае рысы ў часы існаваньня гіпатэтычнае прабалта-славянскае мовы[68]. Як лічыцца, ужо ў рамках праславянскае мовы абедзьве формы скараціліся і ў некаторай ступені зьліліся.

Ніжэй прыведзеныя прыклады скланеньня праславянскіх прыметнікаў на ўзоры прыметнікаў *dobrъjь «добры» і *pěšьjь «пешы». Форма клічнага склону супала з формамі назоўнага, а прыметнік у кожным склоне меў г.зв. «цьвёрдую» і «мяккую» формы[73][74]:

Род мужчынскі ніякі жаночы
Лік адз. л. п. л. мн. л. адз. л. п. л. мн. л. адз. л. п. л. мн. л.
Тып скланеньня цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі цьвёрды мяккі
Н.с. *dobrъjь *pěšьjь *dobraja *pěšaja *dobriji *pěšiji *dobroje *pěšeje *dobrěji *pěšiji *dobraja *pěšaja *dobraja *pěšaja *dobrěji *pěšiji *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję
Р.с. *dobrajego *pěšajego *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobrajego *pěšajego *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ
Д.с. *dobrujemu *pěšujemu *dobryjima *pěšijima *dobryjimъ *pěšijimъ *dobrujemu *pěšujemu *dobryjima *pěšijima *dobryjimъ *pěšijimъ *dobrěji *pěšiji *dobryjima *pěšijima *dobryjimъ *pěšijimъ
В.с. *dobrъjь *pěšьjь *dobraja *pěšaja *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję *dobroje *pěšeje *dobrěji *pěšiji *dobraja *pěšaja *dobrǫjǫ *pěšǫjǫ *dobrěji *pěšiji *dobryjě/*dobryję *pěšějě/*pěšęję
Т.с. *dobryjimь *pěšijimь *dobryjima *pěšijima *dobryjimi *pěšijimi *dobryjimь *pěšijimь *dobryjima *pěšijima *dobryjimi *pěšijimi *dobrǫjǫ *pěšǫjǫ *dobryjima *pěšijima *dobryjimi *pěšijimi
Мясц.с. *dobrějemъ *pěšijemъ *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobrějemъ *pěšijemъ *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ *dobrěji *pěšiji *dobruju *pěšuju *dobrъjixъ *pěšьjixъ

Адрозьніваліся тры ступені параўнаньня: простая вышэйшая, складаная вышэйшая, простая найвышэйшая. Формы складанай вышэйшай утвараліся ад формаў простай вышэйшай ступені атэматычна (у назоўным склоне мужчынскага й ніякага радоў да асновы прыметніку дадаваўся суфікс *-jь, у астатніх — *-jьš-) або тэматычна (суфіксы *-ějь ды *-ějьš- адпаведна). Формы простае найвышэйшае ступені ўтвараліся пры даданьні прыстаўкі *najь- да формаў складанае вышэйшае ступені[75][76].

  • Лічэбнік:

Лічэбнікі ня мелі агульнага тыпу скланеньня, усе яны падзяляліся на некалькі групаў, кожная зь якіх мела ўласнае скланеньне, якое ўжо супадала са скланеньнем нейкай іншай часьціны мовы. Лічэбнікі «адзін», «два» скланяліся паводле займеннага скланеньня, «чатыры» паводле зычнага скланеньня, «тры» й усе астатнія — паводле тыпу на *-i-[77]. Лічэбнік *desętь «дзесяць» пры гэтым часткова захоўваў тып скланеньня на зычны[78]. Колькасныя лічэбнікі 5—10 не ўзыходзілі да адпаведных праіндаэўрапейскіх колькасных лічэбнікаў, а былі ўтвораныя ад парадкавых і першапачаткова мелі жаночы род[68][79][80].

Скланеньне колькасных лічэбнікаў мела наступны выгляд[77][81]. Варта адзначыць адрозьненьне скланеньня лічэбніку «два» ў праславянскай мове ад беларускага: у беларускай мове гэты лічэбнік мае розныя формы ў мужчынскім і ніякім ды жаночым радох, у праславянскай мове — у ніякім і жаночым ды мужчынскім.

Склон Два Тры Чатыры Пяць
Мужчынскі Ніякі й жаночы Мужчынскі Ніякі й жаночы Мужчынскі Ніякі й жаночы
Назоўны *dъva *dъvě *trьje *tri *četyre *četyri *pętь
Родны *dъvoju *trьjь *četyrъ *pęti
Давальны *dъvěma *trьmъ *četyrьmъ *pęti
Вінавальны *dъva *dъvě *tri *četyri *pętь
Творны *dъvěma *trьmi *četyrьmi *pętьjǫ
Мясцовы *dъvoju *trьхъ *četyrьхъ *pęti

Лічэбнікі 11—19 уяўлялі сабою спалучэньні назваў адзінкі са спалучэньнем *na desęte, дзе *desęte — форма мясцовага склону лічэбніку *desętь (напрыклад, *jedinъ na desęte «адзінаццаць», *dъva na desęte «дванаццаць» і г.д.)[78][79]. Скланяўся толькі першы член гэтых спалучэньняў[82].

Лічэбнікі 20—90 утвараліся падобным чынам, але без ужываньня *na і з розным скланеньнем лічэбніку *desętь (напрыклад, *dъva desęti «дваццаць», *trьje desęte «трыццаць», *pętь desętъ «пяцьдзясят»)[79][82].

Лічэбнік *sъto «сто» скланяўся паводле тыпу на *-o-[79][80][83]. Назвы соцень, аналягічна назвам дзясяткаў, былі словаспалучэньнямі, але складаліся з назваў адзінак, якія дапасоўваліся ў склоне з словам «сто» (напрыклад, *dъvě sъtě «дзьвесьце», *tri sъta «трыста», *pętь sъtъ «пяцьсот»)[79][82].

Для пазначэньня панятку «тысяча» існавала адразу дзьве формы, *tysęťa і *tysǫťa[84].

Парадкавыя лічэбнікі (*pьrvъ «першы», *vъtorъ «другі», *trьtьjь «трэці», *četvьrtъ «чацьверты», *pętъ «пяты», *šestъ «шосты», *sedmъ «сёмы», *osmъ «восьмы», *devętъ «дзявяты», *desętъ «дзясяты»), як і ў сучаснай беларускай мове, скланяліся як прыметнікі[82][84].

  • Займеньнік:

Асабістыя займеньнікі 1-ай і 2-ой асобаў ня мелі катэгорыі граматычнага роду, што было ўспадкавана праславянскай мовай ад праіндаэўрапейскай.

Зваротны й асабісты займеньнік 1-ай і 2-ой асобаў у давальным і вінавальным склонах мелі энклітычныя формы (слова, якое стаіць пасьля націскнога слова і само ня мае націску), што захавалася ў большасьці славянскіх моваў.

Асабістым займеньнікам быў уласьцівы суплетывізм: формы назоўнага й формы ўскосных склонаў утвараліся ад розных асноваў (*azъ — *mene, *ty — *tebe, vě — *vaju, *va — *vaju, *my — *nasъ — *vy — *vasъ, *onъ, *ono — *jego, *ona — *jejě / *jeję)[85].

Асабісты й зваротны займеньнікі скланяліся наступным чынам[86][87]:

1 ас., адз. л. 2 ас., адз. л. Зваротны 1 ас., п. л. 2 ас., п. л. 1 ас., мн. л. 2 ас., мн. л.
Н. с. *azъ *ty   *vě *va *my *vy
Р. с. *mene *tebe *sebe *naju *vaju *nasъ *vasъ
Д. с. *mьně *mi *tobě / *tebě *ti *sobě / *sebě *si *nama *vama *namъ *vamъ
В. с. *mene *mę *tebe *tę *sebe *sę *na *va *ny *nasъ *vy *vasъ
Т. с. *mъnojǫ *tobojǫ *sobojǫ *nama *vama *nami *vami
Мясц. с. *mьně *tobě / *tebě *sobě / *sebě *naju *vaju *nasъ *vasъ

Прыналежныя займеньнікі праславянскае мовы ўтвараліся ад формаў ускосных склонаў адпаведных асабістых займеньнікаў пры дапамозе суфіксу -*j-, які ўтвараў таксама прыналежныя прыметнікі: *mojь, *tvojь, *svojь, *našь (< *nasjь), *vašь (< *vasjь). Пры гэтым прыналежныя займеньнікі ў множным ліку былі ўтвораныя ад перараскладзеных асноваў асабістых займеньнікаў: першапачатковыя *na-sъ (< *nō-som) ды *va-sъ (< *wō-som) былі ўспрынятыя як *nas-ъ ды *vas-ъ адпаведна. У адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы, для выражэньня прыналежнасьці ў трэцяй асобе выкарыстоўваліся не прыналежныя прыметнікі (як бел. «ягоны, ягоная, ейны, ейная»), а поўныя формы роднага склону займеньніку *onъ — *jego, *jejě[88].

Пытальным прыналежным займеньнікам было *čьjь «чый», *čьja «чыя», *čьje «чыё», утворанае ад пытальнага *kъ-to «хто» пры дапамозе суфіксу *-ьj-[89].

Аднаўляецца пяць указальных займеньнікаў: *sь, *tъ, *onъ, *ovъ, *jь[85]. Займеньнікі *onъ «ён», *ona «яна», *ono «яно» (параўн. ст.-лет. anàs «той, ён»; суч. лет. añs, авэст. аnа- «гэты», гецк. anniš «той», стар.-грэц. ἔνη «апошні дзень месяца, пасьлязаўтра»[90][91][92]) узыходзіць да пра.і-.э. *eno-/*ono-/*no-[93]. Займеньнік *ovъ, *ova, *ovo (параўн. авэст. ava- «той») узыходзіць да пра.і-.э. *awo-[94].

У парадыгме займеньніку *tъ «той», *ta «тая», *to «тое» ў праславянскай мове быў прыбраны прысутны ў ёй у праіндаэўрапейскую эпоху суплетывізм (параўн. ст.-грэцк. ὁ (< *so), Р. с. τοῦ (< *toso), ἡ, Р. с. τῆς)[95].

На думку А. Мэе, для праславянскае мовы была ўласьцівай аналягічная лацінскай трохрадовая сыстэма ўказальных займеньнікаў, у якой адрозьніваліся аб’ект у дачыненьні да прамоўцы (*sь), аб’ект у дачыненьні да суразмоўцы (*tъ) і аб’ект за гутаркай (*onъ)[96]. Польскі навуковец Л. Машыньскі меркаваў, што *sь ды *ovъ указвалі на блізкі прадмет, *onъ на далёкі, *tъ на блізкі й вядомы, а *jь было анафарычным займеньнікам[85]. Апошні таксама меў досыць незвычайную функцыю — пры ягонай дапамозе ўтваралася пэўная форма прыметнікаў (гл. вышэй).

Пытальна-адносныя займеньнікі *kъto «хто» й *čьto «што» ня мелі ні катэгорыі граматычнага роду, ні катэгорыі ліку. Хутчэй за ўсё, іхнія функцыі былі падобныя да функцыяў аналягічных займеньнікаў у сучаснай беларускай мове[97].

Займеньнік «хто» ўзьнікнуў складаньнем дзьвюх частак (*kъ- і *-to), першая зь якіх так жа, як і ст.-інд. कः kaḥ, гоцк. ƕаs, лет. kаs «хто» і лац. quī «каторы» ўзыходзіць да пра.і-э. *kwos «хто»[98], а другая зьяўляецца дэйктычнай часьціцай[99].

У большасьці сучасных славянскіх моваў займеньнік «што» паходзіць ад *čьto, які таксама зьяўляецца складаньнем (*čь- і *-to), але разам з тым да канца праславянскай эпохі паралельна існавала першапачатковая форма *čь. Пра гэта сьведчыць захаваная ў чакаўскім дыялекце сэрбскахарвацкае мовы форма čа (ад якой дыялект, дарэчы, і атрымаў назву), стар.-слав. ничьже «нічога», чэс. «аб чым», nač «нашто, навошта», proč «чаму», стар.-польск. zacz, wecz, nacz, przecz[100][101]. Уласна форма *čь таксама ўзыходзіць да пра.і-э. формы (*kwid) і мае кагнаты ў іншых індаэўрапейскіх мовах (гецк. kuit, лац. quid «што»)[98][102]. Аднак польск., чэск., дол.-сорб. co «што» ўзыходзіць не да *čьto, а да іншага — *čьso, у якім бачаць форму перапачаткова роднага склону (пра.і-э. *kweso), якая зь цягам часу стала выкарыстоўвацца як форма назоўнага склону[101][103][104].

Скланеньне праславянскіх займеньнікаў «хто», «што» выглядала наступным чынам:

хто што
Н. с. *kъ-to *čь(-to)
Р. с. *ko-go *če-so
Д. с. *ko-mu *če-mu
В. с. *ko-go *čь(-to)
Т. с. *cě-mь *či-mь
Мясц. с. *ko-mь *če-mь
  • Дзеяслоў:

У параўнаньні з праіндаэўрапейскай мовай парадыгма зьмяненьня дзеяслову была спрошчаная, але разам з гэтым праславянская мова захавала разнастайнасьць часоў, спражэньняў і дзеяслоўных суфіксаў. Адрозьніваліся адзіночны, парны, множны лікі; першая, другая, трэцяя асобы; абвесны, загадны, умоўны лады; цяперашні час, аорыст, імпэрфэкт, пэрфэкт, плюсквампэрфэкт, пры гэтым час адрозьніваўся толькі ў абвесным ладзе[105][106].

У дзеяслову адрозьніваліся дзьве асновы: ініфінітыву й цяперашняга часу[107].

У аснове цяперашняга часу некаторых дзеясловаў паўставаў насавы інфікс, адсутны ў аснове інфінітыву: *sędǫ (< *sendām) «сяду», *lęgǫ (< *lengām) «лягу», *bǫdǫ (< *bundām) «буду»[108].

Для праіндаэўрапейскае мовы аднаўляюцца дзьве сэрыі дзеяслоўных канчаткаў, традыцыйна вядомыя як першасныя й другасныя. Праславянская мова захавала гэтае адрозьненьне, паводле яго першасныя выкарыстоўваліся ў цяперашнім часе, другасныя — у гістарычных.

А. Лескін падзяліў праславянскія дзеясловы ў адпаведнасьці зь іхнім тэматычным элемэнтам на пяць клясаў. Да першай адносіліся дзеясловы, тэматычнымі галоснымі якіх былі *-o- ды *-e-, да другой з тэматычнымі элемэнтамі *-no-/*-ne-, да трэцяй з тэматычнымі элемэнтамі *-jo-/*-je-, да чацьвертай з *i, пятая кляса ахоплівала атэматычныя дзеясловы, якіх было толькі чатыры: *byti «быць», *jěsti «есьці», *věděti «ведаць», *dati «даць»[79][109]. Аднак захаваліся рэлікты тых часоў, калі атэматычных дзеясловаў было больш (напрыклад, калісьці атэматычнымі былі дзеясловы *viděti «бачыць», *gorěti «гарэць» і некаторыя іншыя)[110].

Ніжэй прыведзенае спражэньне дзеясловаў цяперашняга часу на ўзопры дзеясловаў *nesti «несьці», *dvignǫti «рухаць», *znati «знаць», *nositi «насіць», *dati «даць», *věděti «ведаць», *(j)ěsti «есьці», *byti «быць» з указаньнем клясаў паводле А. Лескіна[111][112][113].

Кляса I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (атэматычны)
1 ас., адз. л. *nesǫ *dvignǫ *znajǫ *nošǫ *damь *věmь *(j)ěmь *(j)esmь
2 ас., адз. л. *neseši *dvigneši *znaješi *nosiši *dasi *věsi *(j)ěsi *(j)esi
3 ас., адз. л. *nesetь *dvignetь *znajetь *nositь *dastь *věstь *(j)ěstь *(j)estь
1 ас., п. л. *nesevě *dvignevě *znajevě *nosivě *davě *věvě *(j)ěvě *(j)esvě
2 ас., п. л. *neseta *dvigneta *znajeta *nosita *dasta *věsta *(j)ěsta *(j)esta
3 ас., п. л. *nesete *dvignete *znajete *nosite *daste *věste *(j)ěste *(j)este
1 ас., мн. л. *nesemъ *dvignemъ *znajemъ *nosimъ *damъ *věmъ *(j)ěmъ *(j)esmъ
2 ас., мн. л. *nesete *dvignete *znajete *nosite *daste *věste *(j)ěste *(j)este
3 ас., мн. л. *nesǫtь *dvignǫtь *znajǫtь *nosętь *dadętь *vědętь *(j)ědętь *sǫtь

З пункту гледжаньня лёсу праіндаэўрапейскіх часу й віду адбылася страта праіндаэўрапейскага імпэрфэкту або яго зьліцьцё з праіндаэўрапейскім тэматычным аорыстам, адбылася страта праіндаэўрапейскага пэрфэкту, які захаваўся толькі ў аснове няправільнага дзеяслову *věděti «ведаць» (ад пра.і-э. *woyd-), але зьявіўся новы сынтэтычны імпэрфэкт. Аорыст праіндаэўрапейскай мовы ў праславянскай мове захаваўся ў двух відах, тэматычным і сыгматычным[k], пры гэтым шляхам розных аналягічных зьменаў з сыгматычнага аорысту паўстаў новы прадукцыйны від гэтага часу. Паўсталі інавацыі ў выражэньні будучага, скончанага часоў, плюсквампэрфэкту, умоўнага ладу.

Аорыст пазначаў дзеяньне як факт, якое адбылося ў мінулым і скончылася на момант апавяданьня.

Гэты від часу ўтвараўся ад асновы інфінітыву. Існавала тры спосабы ўтварэньня аорысту: просты, сыгматычны атэматычны й сыгматычны тэматычны. Просты аорыст утвараўся шляхам беспасярэдняга даданьня да асновы інфінітыву другасных асабістых канчаткаў. Сыгматычны атэматычны аорыст утвараўся даданьнем да асновы суфіксу *-s-, асабістыя канчаткі пры гэтым дадаваліся ўжо да суфіксу. Сыгматычны тэматычны ўтвараўся амаль гэтак жа, з той толькі розьніцай, што суфікс *-s- далучаўся не да асновы, а да тэматычнай галоснай, якая ішла пасьля асновы. Сыгматычны тэматычны аорыст зьяўляўся праславянскай інавацыяй, у той час як просты й сыгматычны атэматычны былі ўспадкаваныя праславянскай мовай ад праіндаэўрапейскай[114][115].

Кляса (паводле Лескіна) I II III IV V
1 ас., адз. л. nesъ dvigъ znaxъ xvalixъ byxъ
2 ас., адз. л. nese dviže zna xvali by
3 ас., адз. л. nese dviže zna xvali by
1 ас., п. л. nesově dvigově znaxově xvalixově byxově
2 ас., п. л. neseta dvižeta znasta xvalista bysta
3 ас., п. л. nesete dvižete znaste xvaliste byste
1 ас., мн. л. nesomъ dvigomъ znaxomъ xvalixomъ byxomъ
2 ас., мн. л. nesete dvižete znaste xvaliste byste
3 ас., мн. л. nesǫ dvigǫ znašę xvališę byšę

Імпэрфэкт пазначаў працяглае ці паўторнае дзеяньне ў мінулым. Формы дадзенага часу ўтвараліся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-ěax- (пасьля мяккі зычных *-aax-, пасьля галосных *-ах-), злучальнай галоснай і асабістых канчаткаў[116]. Імпэрфэкт ня быў успадкаваны ад праіндаэўрапейскае мовы й зьяўляўся ўласнай праславянскай інавацыяй[117].

Кляса (паводле Лескіна) I II III IV V
1 ас., адз. л. nesěaxъ dvigněaxъ znaaxъ xval’aaxъ běaxъ
2 ас., адз. л. nesěaše dvigněaše znaaše xval’aaše běaše
3 ас., адз. л. nesěaše dvigněaše znaaše xval’aaše běaše
1 ас., п. л. nesěaxově dvigněaxově znaaxově xval’aaxově běaxově
2 ас., п. л. nesěašeta dvigněašeta znaašeta xval’aašeta běašeta
3 ас., п. л. nesěašete dvigněašete znaašete xval’aašete běašete
1 ас., мн. л. nesěaxomъ dvigněaxomъ znaaxomъ xval’aaxomъ běaxomъ
2 ас., мн. л. nesěašete dvigněašete znaašete xval’aašete běašete
3 ас., мн. л. nesěaxǫ dvigněaxǫ znaaxǫ xval’aaxǫ běaxǫ

Пэрфэкт пазначаў дзеяньне ў мінулым, вынік якога існуе на момант апавяданьня. Утвараўся аналітычна: пры дапамозе l-дзеепрыметніку і спрагальных формаў дзеяслову *byti ў цяперашнім часе[118]. Дзякуючы дзеепрыметнікам у сваім складзе формы пэрфэкту адрозьнівалі граматычны род.

мужчынскі жаночы ніякі
1 ас., адз. л. neslъ jesmь nesla jesmь neslo jesmь
2 ас., адз. л. neslъ jesi nesla jesi neslo jesi
3 ас., адз. л. neslъ jestь nesla jestь neslo jestь
1 ас., п. л. nesla jesvě neslě jesvě neslě jesvě
2 ас., п. л. nesla jesta neslě jesta neslě jesta
3 ас., п. л. nesla jeste neslě jeste neslě jeste
1 ас., мн. л. nesli jesmъ nesly jesmъ nesla jesmъ
2 ас., мн. л. nesli jeste nesly jeste nesla jeste
3 ас., мн. л. nesli sǫtь nesly sǫtь nesla sǫtь

Плюсквампэрфэкт (даўнопрайшоўшы час) пазначаў дзеяньне ў мінулым, якое папярэднічала іншаму дзеяньню ў мінулым, альбо падзею, што адбылася вельмі даўно. Аналягічна пэрфэкту, утвараўся аналітычна, але формы дзеяслову *byti стаялі ў імпэрфэкце.

У некаторых індаэўрапейскіх мовах існуе сыгматычны будучы час з блізкімі, але незвадзімымі адна да адной формамі (стар.-грэц. -σ-, санскр. -sya-, лет. -si-), але для праславянскае мовы такі спосаб утварэньня будучага часу не рэканструюецца. У сучасных славянскіх мовах будучы час утвараецца аналітычна (бел. буду рабіць, рас. буду делать, польск. będę robił, чэск. budu dělat), пры дапамозе закончанага трываньня (бел. зраблю, рас., сделаю, польск. zrobię, чэск. udělám) або сынтэтычна (бел. рабіцьму, укр. робитиму, хоць гэтыя формы ўтвараліся ад раньніх аналітычных варыянтаў). Гэта робіць дыскусійным існаваньне сынтэтычнага будучага часу ў праславянскай мове. Так, на думку І. Ягіча, у праславянскай мове існаваў дадзены спосаб, але ў канцы існаваньня мовы ён быў выцесьнены іншымі двума, на карысьць чаго Ягіч прыводзіў стараславянскі дзеепрыметнікавы зварот бышѧ, утвораны, згодна зь меркаваньнем дасьледчыка, ад незасьведчанай асновы дзеяслову *byti — *byšǫ, адпаведнай лет. bū́siu «буду». П. Кузьняцоў меркаваў, што суфікс *-s- у прабалта-славянскай мове быў як паказчыкам аорысту, так і паказчыкам будучага часу, пазьней у прабалтыйскай ён замацаваўся толькі ў значэньні будучага часу, а ў праславянскай — толькі ў значэньні аорысту й імпэрфэкту[119].

Адрозьніваліся тры лады, пры гэтым час адрозьніваўся толькі ў абвесным (падобная сытуацыя захоўваецца, напрыклад, і ў беларускай мове).

Праславянскі загадны лад узыходзіць да праіндаэўрапейскага аптатыву, формы ўласна праіндаэўрвапейскага імпэратыву (то бок, загаднага ладу) у праславянскай мове зьніклі[120][121][122]. Парадыгма загаднага ладу была дэфэктнай.

Кляса (паводле Лескіна) I -o-||-e- II -no-||-ne- III -jo-||-je- IV -i- V (атэматычны)
2 ас., 3 ас., адз. л. nesi *dvigni *znaji xvali dadji vědjь jědjь bǫdi
1 ас., п. л. nesěvě *dvigněvě *znajivě xvalivě dadivě vědivě jědivě bǫděvě
2 ас., п. л. nesěta dvigněta znajita xvalita dadita vědita jědita bǫděta
1 ас., мн. л. nesěmъ dvigněmъ znajimъ xvalimъ dadimъ vědimъ jědimъ bǫděmъ
2 ас., мн. л. nesěte dvigněte znajite xvalite dadite vědite jědite bǫděte

Умоўны лад складаўся з l-дзеепрыметніку ды асаблівых формаў дзеяслову *byti, якія зьяўляліся рэшткамі старажытнага аптатыву[120][123]:

мужчынскі жаночы ніякі
1 ас., адз. л. *neslъ bimь *nesla bimь *neslo bimь
2 ас., адз. л. *neslъ bi *nesla bi *neslo bi
3 ас., адз. л. *neslъ bi *nesla bi *neslo bi
1 ас., п. л. *nesla bivě *neslě bivě *neslě bivě
2 ас., п. л. *nesla bista *neslě bista *neslě bista
3 ас., п. л. *nesla biste *neslě biste *neslě biste
1 ас., мн. л. *nesli bimъ *nesly bimъ *nesla bimъ
2 ас., мн. л. *nesli biste *nesly biste *nesla biste
3 ас., мн. л. *nesli bǫ *nesly bǫ *nesla bǫ

Інфінітыў утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-ti (< *-tei; паводле паходжаньня — давальны склон праіндаэўрапейскіх аддзеяслоўных назоўнікаў на *-tis), які выклікаў розныя фанэтычныя зьмены, калі аснова сканчвалася на зычную: *vez-ti > *vesti «везьці», *plet-ti > *plesti «плесьці», *živ-ti > *žiti «жыць»[124][125][126]. Інфінітывы ў дзеясловаў І клясы маглі ўтварацца як атэматычна (*nesǫ — *nesti), так і пры дапамозе тэматычнага *-a- (*zovǫ — *zъvati)[108][127].

Супін (поўнасьцю захаваўся толькі ў славенскай мове) утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-tъ (< *-tum; паводле паходжаньня — праіндаэўрапейскі вінавальны склон аддзеяслоўных назоўнікаў на *-tus[125][128][129].

Праіндаэўрапейскі мэдыяпасіўны стан поўнасьцю зьнікнуў у праславянскай мове, выключэньнем з чаго можна лічыць форму vědě «я ведаю» стараславянскае мовы (ад позьнепраіндаэўрапейскага *woid-ai скончанага часу мэдыяпасіву). Новы аналітычны мэдыяпасіў стаў утварацца дзякуючы постфіксу *sę. Загадны й умоўны лады зьніклі, пры гэтым стары аптатыў стаў ужывацца ў значэньні загаднага ладу.

Частка відавых адрозьненьняў дзеяслову праіндаэўрапейскай мовы захавалася ў праславянскай мове, што спрычынілася да існаваньня ў апошняй адрозьненьня між аорыстам і імпэрфэктам у мінулым часе. Акрамя гэтага, у праславянскай мове адзначыліся ўласныя інавацыі ў галіне віду дзеяслову з выкарыстаньнем разнастайных прыставак і суфіксаў.

У праславянскай і стараславянскай мовах суіснавалі два спосабы ўтварэньня віду дзеяслову, аднак новая цягам часу выцесьніла старую, што прывяло да адсутнасьці ў большасьці сучасных славянскіх моваў аорысту, імпэрфэкту й бальшыні дзеепрыметнікаў. Асноўным выключэньнем сталі баўгарская і ў некаторай ступені македонская мовы, дзе захаваныя дзьве сыстэмы, якія часам у мэтах утварэньня асаблівых стылявых адценьняў могуць аб’ядноўвацца.

Праславянскай мове таксама была ўласьцівая наяўнасьць асаблівых параў дзеясловаў руху, першы зь якой пазначаў вызначанае закончанае дзеяньне (напрыклад, «я ішоў да дому майго сябра»), другі — няпэўнае (няскончанае, без указаньня мэты і г.д.). Падобныя пары ўтвараліся шляхам суфіксацыі або суплетывізму[l]. Кожная з падобных параў нярэдка зьяўлялася супрацьпастаўленьнем дзеясловаў скончанага й няскончанага часоў, дзе скончаны часта ўтвараўся пры дапамозе даданьня прыстаўкі *po-.

  • Дзеепрыметнік:

У праславянскае мовы ўтваралася чатыры дзеепрыметнікі: незалежны цяперашняга часу, незалежны мінулага часу, залежны цяперашняга часу, залежны мінулага часу. Акрамя таго, існаваў г.зв. l-дзеепрыметнік (гл. вышэй), які быў функцыянальна абмежаваны, існаваўшы толькі ў складзе складаных дзеяслоўных формаў[130]. Усе дзеепрыметнікі скланяліся, як прыметнікі[131].

Незалежны дзеепрыметнік цяперашняга часу ўтвараўся пры дапамозе суфіксу *-nt-, які ў спалучэньні з тэматычнымі *-o- ды *-i- пасьля ўтварэньня насавых у славянскай мове (утвараліся перадусім перад *m і *n) даў суфіксы *-ǫt-, *-ęt-. Гэты дзеепрыметнік захаваў канчатак скланеньня на зычны ў назоўным склоне адзіночнага ліку мужчынскага й ніякага радоў (*nesonts > *nesy, *znajonts > *znaję, *nosints > *nosę). У назоўным склоне адзіночнага ліку жаночага роду выкарыстоўваўся канчатак *-i. У астатніх склонах функцыянавалі формы скланеньняў на *-jo- (мужчынскі й ніякі рады) і *-jā- (жаночы)[132].

Незалежны дзеепрыметнік мінулага часу ўтвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-ъš- у дзеясловаў I і IV клясаў, а таксама дзеясловаў II клясы, чый корань сканчваўся на зычную, і суфіксу *-vъš- у астатніх дзеясловаў. У дзеясловаў II клясы пры гэтым выпадаў тэматычны элемэнт *-nǫ- (*dvignǫti — *dvigъš-), а ў дзеясловаў IV тэматычнае *-i- пераходзіла ў *-j-, пасьля якой *-ъ- суфіксу акамадаваў у *-ь- (*nositi — *nosьš-). Гэты дзеепрыметнік захаваў канчаткі скланеньня на галосную ў назоўным склоне адзіночнага ліку ўсіх радоў і ў назоўным склоне множнага ліку мужчынскага роду. У назоўным склоне адзіночнага ліку мужчынскага й ніякага радоў фінальная зычная суфіксу адпадала (*rekъ, *nošь, *znavъ), у жаночым канчаткам служыла *-i (*rekъši, *nošьši, *znavъši). У астатніх склонах функцыянавалі формы скланеньня на *-jo- (мужчынскі й ніякі рады) і *-jā- (жаночы)[133][134].

Так званы l-дзеепрыметнік (незалежны дзеепрыметнік мінулага часу ІІ) утвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксу *-l- (*peklъ, *vędlъ, *zьrělъ, *gorělъ)[134][135].

Залежны дзеепрыметнік цяперашняга часу ўтвараўся ад асновы цяперашняга часу пры дапамозе суфіксу *-m- (*rekomъ, *dvignomъ, *znajemъ, *nosimъ). У атэматычных дзеясловаў пры гэтым зьяўляўся другасная атэматычная галосная (*vědomъ)[136][137].

Залежны дзеепрыметнік мінулага часу ўтвараўся ад асновы інфінітыву пры дапамозе суфіксаў *-t-, *-n-. Пры дапамозе суфіксу *-t- утвараўся дзеепрыметнік у дзеясловаў І клясы, чыя аснова сканчвалася на *-i (*piti — *pitъ), *-er (*terti — *tьrtъ), *-el (*melti — *mьltъ), *-em (*jęti — *jętъ), *-en (*pęti — *pętъ), галосная кораню пры гэтым знаходзілася на нулёвай ступені. У дзеясловаў, чыя аснова ініфінітыву сканчвалася на *-ě- ці *-a-, выкарыстоўваўся суфікс *-n- (*viděti — *viděnъ, *zъvati — *zъvanъ). У астатніх дзеясловаў выкарыстоўваўся суфікс *-en-, узьніклы праз злучэньне папярэдняга суфіксу з тэматычнай галоснай (*pekti — *pečenъ, *nesti — *nesenъ). У дзеясловаў другой клясы пры гэтым тэматычны элемэнт *-nǫ- адкідваўся або атрымліваў выгляд *-nov- (*dvignǫti — *dviženъ, *dvignovenъ)[135][138].

  • Прыслоўе:

Прыслоўі ў праславянскай мове ўяўлялі сабою застылыя формы або мясцовага склону (прыслоўі на *-ě < *-oi) або назоўна-вінавальнага ніякага роду (прыслоўі на *-o) прыметнікаў[139].

  • Прыназоўнікі:

Праславянскія першасныя прыназоўнікі можна падзяліць на тры групы ў залежнасьці ад колькасьці склонаў, зь якімі яны маглі дапасоўвацца[140]:

  • з адным склонам:
    • з родным: *bezъ, *do, *jьzъ, *otъ, *u;
    • з давальным: *kъ;
    • зь вінавальным: *obъ, *vъzъ;
    • зь мясцовым: *pri;
  • з двума склонамі:
    • з родным і творным: *sъ;
    • зь вінавальным і творным: *nadъ, *podъ, *perdъ4
    • зь вінавальным і мясцовым: *na, *o, *vъ;
  • з трыма склонамі:
    • з родным, вінавальным і творным: *za;
    • з давальным, вінавальным і мясцовым: *po.

Мясцовы склон звычайна выкарыстоўваўся для пазначэньня разьмяшчэньня, вінавальны — напрамку[68].

  • Пасьлялог:

Выкарыстоўвалася два пасьлялогі: *radi ды *děľa[141]. Апошні стаў асновай для будучага беларускага прыназоўніку дзеля і зьвязваецца з праславянскім *dělo[142].

  • Націск:

Першапачаткова ў гіпатэтычнай прабалта-славянскай мове (гл. вышэй) існавалі дзьве акцэнтныя (націскныя) парадыгмы, а менавіта націск, фіксаваны ў межах асновы, і рухомы націск, якія адпавядалі славянскім парадыгмам А і C; парадыгмы з націскам, фіксаваным на канчатку, не існавала. Абедзьвюм парадыгмам быў уласьцівы як акутны, так і цыркумфлексны націск. Пасьля ажыцьцяўленьня ў праславянскай мове г.зв. закону Дыбо імя (назоўнік, прыметнік, займеньнік, дзеепрыметнік) атрымала тры асноўныя акцэнтныя парадыгмы[143][144][145][146].

  • Націск, фіксаваны ўнутры асновы, кораню або марфалягічнага суфіксу (далей — A);
  • Націск, фіксаваны ў асноўным на канчатку або на ягоным першым складзе ў выпадку, калі канчатак складаўся зь некалькіх складоў (далей — B);
  • Націск, які мог зьмяняць сваю пазыцыю ад кораню да канчатку з залежнасьці ад словазьмяненьня (далей — C).

Націск тыпу А мог падаць ня толькі на аснову, але й на некаторыя суфіксы (напрыклад, памяншальны), пры гэтым не закранаючы іншыя (напрыклад, флектыўныя). Акрамя гэтага, дзеяслоў таксама меў тры акцэнтныя парадыгмы, аналягічныя назоўнікам. Тым ня менш, падобная карціна ўскладнялася з прычыны вялікае колькасьці мажлівых парадыгмаў словазьмяненьня й да т.п. Існавалі пэўныя абмежаваньні на гэтыя правілы.

  • У парадыгме А націскны склад заўсёды меў акутны тон і, такім чынам, зьяўляўся доўгім, паколькі кароткі склад ня меў тонавых адрозьненьняў (гл. вышэй). У сваю чаргу, гэта прывяло да таго, што аднаскладовыя словы зь першапачаткова кароткім галосным (*e, *o, *ь, *ъ) у аснове не маглі належаць да парадыгмы А. У выпадку, калі аснова зьяўлялася шматскладовай, націск патэнцыйна мог прыпадаць на любы склад асновы (напрыклад, *ję̄zū́k- «мова»). Гэтыя абмежаваньні былі выкліканыя законам Дыбо, паводле якога націск, фіксаваны ўнутры асновы, кораню або марфалягічнага суфіксу (гл. вышэй) перасунуўся на адзін склад управа;
  • Парадыгма В. Склад асновы мог быць доўгім або кароткім;
  • Парадыгма С. У формах, дзе націск прыпадаў на склад асновы, націскны склад мог мець цыркумфлексны тон або зьяўляцца кароткім. Гэтая акалічнасьць стала сьледзтвам закону Мэе, паводле якога акутны націск пераўтварыўся ў цыркумфлексны ў выпадках, калі націск знаходзіўся ўнутры асновы парадыгмы С; такім чынам, закон Дыбо не закрануў назоўнікі з акцэнтнай парадыгмай С;

Такім чынам, цыркумфлексны або кароткі націск мог прыпадаць на першы склад толькі знаходзячыся ў парадыгме С. У парадыгме А гэта не адбывалася наогул, у парадыгме В — зьменена паводле закону Дыбо. Некаторыя назоўнікі (асабліва з г.зв. jā-асновамі) адпавядаюць А-парадыгме, але маюць нэаакутны націск у аснове, які падае на кароткі або доўгі склад (напрыклад, *võľa «воля» — нэаакутны націск на кароткім складзе). Падобныя назоўнікі раней належалі да парадыгмы В, у выніку чаго ў лінгвістычных працах яны могуць разглядацца як назоўнікі парадыгмы А, так і назоўнікі парадыгмы В.

У позьнепраславянскі пэрыяд у выніку складаных сэрыяў зьменаў націск парадыгмы В стаў рухомым (гл. парадыгму С), гэтыя зьмены перасунулі націск улева пры вызначаных абставінах, ствараючы нэаакутны націск на новым складзе. Усе славянскія мовы ў далейшым спрасьцілі парадыгму В у той ці іншай ступені. Рэфлексы старой парадыгмы В можна адшукаць у некаторых назоўніках некаторых з славянскіх моваў, або ўскосна, у якасьці некаторых новых рысаў (напрыклад, нэацыркумфлексны тон у славенскай мове). У табліцы ніжэй прыведзеныя ўзоры падобных парадыгмаў у назоўніку[147]. У часы праславянскае мовы адбывалася вялікая колькасьць акцэнтуальных зьменаў, з гэтае прычыны ня ўсе з варыянтаў зьяўляюцца агульнапрынятымі лінгвістамі (ніжэй прыведзены пункт гледжаньня паводле г.зв. Лейдэнскай школы).

Парадыгма А
М.р. доўг. -o Н.р. доўг. -o М.р. доўг. -jo Ж.р. -ā Ж.р. -jā М.р. -i Ж.р. доўг. -i
хлеб лета плач рана бура зяць нітка
Адзіночны Н.с. xlě̀bъ lě̀to plàčь ràna bùřā zę̀tь nìtь
В.с. xlě̀bъ lě̀to plàčь rànǫ bùřǫ zę̀tь nìtь
Р.с. xlě̀ba lě̀ta plàča ràny bùřę̇ zę̀tī nìtī
Д.с. xlě̀bu lě̀tu plàču ràně bùřī zę̀ti nìti
Т.с. xlě̀bъmь lě̀tъmь plàčьmь rànojǫ
rànǭ[m]
bùřējǫ
bùřǭ[n]
zę̀tьmь nìtьjǫ
nìťǭ[o]
М.с. xlě̀bě lě̀tě plàči ràně bùřī zę̀tī nìtī
Множны Н.с. xlě̀bi lě̀ta plàči ràny bùřę̇ zę̀tьjē
zę̀ťē[p]
nìti
В.с. xlě̀by lě̀ta plàčę̇ ràny bùřę̇ zę̀ti nìti
Р.с. xlě̀bъ lě̀tъ plàčь rànъ bùřь zę̀tьjь
zę̀tī[q]
nìtьjь
nìtī[r]
Д.с. xlě̀bomъ lě̀tomъ plàčēmъ rànamъ bùřāmъ zę̀tьmъ nìtьmъ
Т.с. xlě̀bȳ lě̀tȳ plàčī rànamī bùřāmī zę̀tьmī nìtьmī
М.с. xlě̀bě̄xъ lě̀tě̄xъ plàčīxъ rànaxъ bùřāxъ zę̀tьхъ nìtьхъ

Усе асновы парадыгмы А зьяўляліся доўгімі, што прыхільнікамі балта-славянскае гіпотэзы тлумачыцца наяўнасьцю ва ўсіх падобных асновах балта-славянскага рэгістру ў корані, які мог узьнікаць толькі ў доўгіх складох. Кароткія й доўгія склады з балта-славянскім цыркумфлексным рэгістрам у праславянскай мове пераўтварыліся ў назоўнікі парадыгмы В. Разьмеркаваньне доўгіх і кароткіх галосных у асновах без /j/ адлюстроўвае першапачатковую даўжыню галоснага да законаў Ван-Вэйка, Дыбо і Станга, пасьля якіх узьніклі парадыгма В і адрозьненьне даўжыні галосных у j-асновах.

Парадыгма B (позьнепраславянскі пэрыяд)
М.р. доўг. -o Н.р. доўг. -o М.р. -jo Н.р. -jo Ж.р. -ā М.р. доўг. -i Ж.р. -i
бык віно нож ложак жанчына шлях дзьверы
Адзіночны Н.с. bỹkъ vīnò nõžь ložè ženà pǫ̃tь dvь̃rь
В.с. bỹkъ vīnò nõžь ložè ženǫ̀ pǫ̃tь dvь̃rь
Р.с. bȳkà vīnà nožà ložà ženỳ pǫ̃ti dvь̃ri
Д.с. bȳkù vīnù nožù ložù ženě̀ pǭtì dvьrì
Т.с. bȳkъ̀mь vīnъ̀mь nožь̀mь ložь̀mь ženòjǫ
žẽnǫ[s]
pǭtь̀mь dvь̃rьjǫ
dvь̃řǫ[t]
М.с. bȳcě̀ vīně̀ nožì ložì ženě̀ pǫ̃ti dvь̃ri
Множны Н.с. bȳcì vīnà nožì lõža ženỳ pǫ̃tьjē
pǫ̃ťē[u]
dvьrì
В.с. bȳkỳ vīnà nožę̇̀ lõža ženỳ pǭtì dvьrì
Р.с. bỹkъ vĩnъ nõžь lõžь žẽnъ pǭtь̀jь
pǫ̃ti[v]
dvьrь̀jь
dvь̃ri[w]
Д.с. bȳkòmъ vīnòmъ nõžemъ lõžemъ ženàmъ pǭtь̀mъ dvьrь̀mъ
Т.с. bỹky vĩny nõži lõži ženàmī pǫ̃tьmī dvь̃rьmī
М.с. bỹkěxъ vĩněxъ nõžixъ lõžixъ ženàxъ pǭtь̀xъ dvьrь̀xъ

У гэтай табліцы не ўказаная парадыгма для назоўнікаў зь jā-асновай. Спалучэньне законаў Ван-Вэйка й Станга, імаверна, распрацавала С-парадыгму для падобных назоўнікаў, адрозную ад С-парадыгмы назоўнікаў ā-асноваў і да т.п., але гэтая акалічнасьць была, верагодна, неўзабаве спрошчаная разам з узьнікненьнем пасьлядоўнага нэаакутнага націску на аснове на ўзор назоўнікаў А-парадыгмы. Назоўнікі В-парадыгмы jo-асновы таксама зазналі спрашчэньне, але іншым шляхам: з націскам на канчатку ў адзіночным ліку, у множным — на корані.

Позьнепраславянская парадыгма С
М.р. -o Н.р. доўг. -o М.р. доўг. -jo Н.р. -jo Ж.р. -ā Ж.р. доўг. -jā М.р. доўг. -i Ж.р. -i
воз бруха мужчына поле нага душа зьвер костка
Адз.л. Н.с. vôzъ břûxo mǫ̂žь pȍľe nogà dušà zvě̂rь kôstь
В.с. vôzъ břûxo mǫ̂žь pȍľe nȍgǫ dûšǫ zvě̂rь kôstь
Р.с. vȍza břûxa mǫ̂ža pȍľa nogý dušę̇́ zvěrí kostí
Д.с. vȍzu břûxu mǫ̂žu pȍľu nȍdźě dûšī zvě̂ri kȍsti
Т.с. vȍzъmь břûxъmь mǫ̂žьmь pȍľьmь nogojǫ́ dušejǫ́ zvě̂rьmь kostьjǫ́
М.с. vȍzě břûśě mǫ̂ži pȍľi nodźě̀ dušì zvěrí kostí
Мн.л. Н.с. vȍzi břuxà mǫ̂ži poľà nȍgy dûšę̇ zvě̂rьjē
zvě̂řē[x]
kȍsti
В.с. vȍzy břuxà mǫ̂žę̇ poľà nȍgy dûšę̇ zvě̂ri kȍsti
Р.с. võzъ břũxъ mǫ̃žь põľь nõgъ dũšь zvěrь̃jь kostь̃jь
Д.с. vozõmъ břuxõmъ mǫžẽmъ poľẽmъ nogàmъ dušàmъ zvě̂rьmъ kȍstьmъ
Т.с. vozý břuxý mǫží poľí nogàmi dušàmi zvěrьmì kostьmì
М.с. vozě̃xъ břuśě̃xъ mǫžĩxъ poľĩxъ nogàxъ dušàxъ zvě̂rьхъ kȍstьхъ

Мадэль разьмяшчэньня націску для адзіночнага ліку назоўнага, вінавальнага склонаў («моцныя» склоны), а таксама для склонаў у множным ліку мела наступны выгляд:

  • Множны лік роднага, давальнага, творнага, мясцовага склонаў — націск, замацаваны на канчатку;
  • Канчатак *-à, які маркіраваў адзіночны лік назоўнага склону назоўнікаў на (j)ā-аснову і ніякі род множнага ліку назоўнага, вінавальнага склонаў назоўнікаў на (j)o-аснову, — націск, замацаваны на гэтым канчатку;
  • Іншыя «моцныя» склоны ў адзіночным ды множным ліку — націск у межах асновы.

У дачыненьні «слабых» склонаў (родны, давальны, творны, мясцовы) назіраліся наступныя парадыгмы:

  • Назоўнікі на (j)o-аснову ў родным, давальным, творным, мясцовым склонах — націск у межах асновы;
  • Назоўнікі на j(ā)- ды i-асновы ў гэтых жа склонах (акрамя давальнага) — націск на канчатку. Тым ня менш, назоўнікі на i-аснову мужчынскага роду адзіночнага ліку творнага склону націск утрымлівалі ўнутры асновы, што тлумачыцца перайманьнем зь jo-асновы.

Разам з гэтым, супрацьпастаўленьне доўгага ўзыходзячага й кароткага падаючага таноў у формах з націскам на канчатку зь сярэднепраславянскімі доўгімі галоснымі адлюстроўвае першапачатковае супрацьпастаўленьне цыркумфлекснага й акутнага рэгістраў.

Урэшце, усе тры парадыгмы былі ўласьцівыя таксама праславянскаму дзеяслову. Дзеясловы на *-ī́tī сярэднепраславянскага пэрыяду парадыгмы В мелі нэаакутнае сьцяжэньне ў позьнепраславянскім пэрыядзе ў цяперашнім часе — падобныя дзеясловы першапачаткова мелі акутны націск на флектыўны суфікс *-i- у інфінітыве, але ў цяперашнім часе існаваў нэаакутны націск унутры асновы. Да гэтага спрычыніліся працэсы, падобныя на нэаакутнае сьцяжэньне ў назоўнікаў jā-асновы парадыгмы В.

Сынтаксіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У праславянскай мове ў поўнай меы працягваў дзейнічаць закон Вакернагеля, паводле якога слаба- й безнаціскныя словы (клітыкі) прымыкалі да словаў пад націскам і займалі другое месца ў сказе. Граматычная кляса першага, ударнага члену сказу не была фіксаванай. Падобныя канструкцыі існуюць і ў іншых індаэўрапейскіх мовах, у тым ліку сучасных (напрыклад, саст. лет. išmitrauk «выцягні мяне»).

Базавым парадкам словаў была схема SVO — дзейнік-выказьнік-дапаўненьне, азначэньне ставілася перад азначаемым членам сказу[68].

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Большая частка лексыкі праславянскае мовы — спрадвечная, атрыманая ў спадчыну з праіндаэўрапейскае мовы. Гістарычна арэал праславянаў межаваў зь іншымі індаэўрапейскімі плямёнамі й этнічнымі групамі неіндаэўрапейскага паходжаньня, супольнасьць праславянаў мела пэўныя гандлёвыя й культурныя кантакты, што абумовіла ўзбагачэньне лексыкі мовы запазычваньнямі зь іншых індаэўрапейскіх моваў (іранскага, кельцкага, германскага, лацінскага, грэцкага паходжаньня), а таксама запазычваньнямі неіндаэўрапейскага паходжаньня (зь цюрскіх моваў). Сярод запазычваньняў зь іншых індаэўрапейскіх моваў, імаверна, існавалі запазычваньні балтыйскага паходжаньня, але іх складана вылучыць з прычыны цяжкасьці разьмежаваньня спрадвечных балта-славянскіх лексэмаў і ўласна балтызмаў. Мажліва, існавалі запазычваньні з тракійскае мовы — іншай індаэўрапейскай мовы, на цяперашні час вымерлай — але іх ідэнтыфікацыя таксама складаная праз маленькі аб’ём зьвестак аб гэтай мове[148].

Да ідэі поўнае рэканструкцыі праславянскага моўнага фонду ў 60-70 гг. ХХ ст. незалежна адзін ад аднаго падышлі славісты трох краінаў: у СССР (цяпер у Расеі) з 1974 году выдаваўся шматтомны «Этымалягічны слоўнік славянскіх моваў. Праславянскі лексычны фонд» (рас. Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд), аналягічны праект, але не завершаны, існуе ў Польшчы — «Праславянскі слоўнік» (польск. Słownik Prasłowiański), што выдаецца таксама з 1974 году, у Чэхаславаччыне з 1973 па 1980 гг. выдаваўся, але таксама не да канца «Этымалягічны слоўнік славянскіх моваў. Граматычныя часьціны мовы й займеньнікі» (чэс. Etymologický slovník slovanských jazyků. Slova gramatická a zájmena)[149]. У 2008 годзе ў сэрыі Лейдэнскіх індаэўрапейскіх этымалягічных слоўнікаў выйшаў «Эытмалягічны слоўнік успадкаванай славянскай лексыкі» (анг. Etymological dictionary of the Slavic Inherited Lexicon), у значнай ступені заснаваны на раней выдадзеных праславянскіх слоўніках. Падобныя дасьледаваньні праводзіліся ў Беларусі, у прыватнасьці, адзінаццацітомны «Этымалагічны слоўнік беларускай мовы» таксама прыбягае да досьведу праславянскіх рэканструкцыяў дзеля тлумачэньня значнае часткі лексэмаў беларускае мовы.

Значную частку слоўнага складу сучасных праславянскіх моваў складае праславянская спадчына. Так, паводле падлікаў Т. Лер-Сплавіньскага, прыкладна чвэрць лексыкону адукаванага паляка мае праславянскае паходжаньне[150].

Рэканструкцыя праславянскае лексыкі дапамагае больш дазнацца пра быт і жыцьцё праславянаў, а таксама адыгрывае істотную ролю пры адшуканьні іх прарадзімы. Так, вядомыя сельскагаспадарчыя тэрміны (*orati «араць», *gumьno «гумно», *tokъ «ток», *snopъ «сноп», *solma «салома», *zьrno «зерне», *mǫka «мука», *žьrny «жорны»), назвы сельскагаспадарчых прыладаў (*soxa «саха», *borna «барана», *motyka «матыка», *rydlo, *sьrpъ «серп»), збожжавых культураў (*proso «проса», *rъžь «жыта», *ovьsъ «авёс», *pьšenica «пшаніца», *(j)ęčьmy «ячмень»), жывёлагадоўчыя тэрміны (*melko «малако», *syrъ «сыр», *sъmetana «сьмятана», *maslo «масла»), назвы свойскае жывёлы (*govędo «быдла», *korva «карова», *volъ «вол», *bykъ «бык», *telę «цяля», *ovьсa «авечка», *(j)agnę «ягня», *kon’ь «конь», *žerbę «жарабя», *pьsъ «сабака»), ткацкія тэрміны (*tъkati «ткаць», *stavъ/*stanъ «станок», *krosno «рухомая частка ткацкага станку», *navojь, *ǫtъkъ «уток», *čьlnъ «чаўнок», *bьrdo «бярдо», *verteno «верацяно», *nitь «нітка», *vьlna «поўсьць», *lьnъ «лён», *konopja «каноплі», *kǫdělь «кудзеля», *pręsti «прасьці», *sukno «сукно», *poltьno «палатно»), назвы іншых гаспадарчых прыладаў, а таксама зброі (*sekyra «сякера», *tesla «цясло», *nožь «нож», *pila «піла», *dolto «долата», *moltъ «молат», *šidlo «шыла», *jьgla «іголка», *kyjь «дубіна», *kopьje «кап’ё», *lǫkъ «лук», *tętiva «цеціва», *strěla «страла», *porktja «прашча», *ščitъ «шчыт»)[151].

Зьнешняя клясыфікацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама: балта-славянскія мовы

Разьвіцьцё лінгвістычнае навукі прыйшло да высновы аб існаваньні індаэўрапейскае сям’і моваў. Да гэтае сям’і моваў адносілася таксама й праславянская мова[1][2].

З разьвіцьцём індаэўрапэістыкі й славістыкі лінгвістамі ставіліся спробы знайсьці асабліва блізкія сувязі між праславянскай мовай і некаторымі асобнымі індаэўрапейскімі мовамі.

Першай і найбольш папулярнай падобнай гіпотэзай стала гіпотэза балта-славянскага адзінства, якая пастулявала балта-славянскае адзінства ў пэрыяд між распадам праіндаэўрапейскае мовы й узьнікненьнем асобных прабалтыйскай і праславянскай моваў. Існуе прынамсі чатыры вядомых інтэрпрэтацыі балта-славянскага адзінства. Першая зь іх узыходзіць да А. Шляйхера, які меркаваў, што прабалтыйская й праславянская мова ўзьніклі ў выніку распаду агульнага продку, пазьней гэтую ж гіпотэзу падтрымаў О. Сэмэрэньі. Супрацьлеглы пункт гледжаньня разглядае рысы, якія асаблівым чынам збліжаюць балтыйскія й славянскія мовы, як вынік працяглых узаемных кантактаў (моўны зьвяз), агульнага субстрату й сэрыі ўзаемных запазычваньняў[152]. Урэшце, іншыя падыходы пастулююць разьвіцьцё праславянскае мовы як аднаго з дыялектаў балтыйскага паходжаньня (У. Тапароў)[153][154] або своеасаблівую трохчленную храналёгію, падчас якой існаваў пэрыяд балта-славянскага адзінства, незалежнага існаваньня й потым паўторнага сыходжаньня (Я. Развадоўскі, Х. Бірнбаўм)[155][156].

На карысьць гіпотэзы балта-славянскага адзінства высоўваюцца балта-славянскія паралелі, якія прасочваюцца на лексычным, марфалягічным і фаналягічным узроўнях. У фаналёгіі гэта перадусім шэраг агульных законаў (напрыклад, закон Вінтэра або закон Пэдэрсэна), якія пераўтваралі праіндаэўрапейскія націск, галосныя й зычныя ў адныя й тыя ж фанэмы й прасадычныя заканамернасьці як у балтыйскіх, так і ў славянскіх мовах. У марфалёгіі на карысьць балта-славянскага адзінства прапаноўваўся дастаткова вялікі набор агульных склонавых, часавых канчаткаў ды некаторых іншых фармантаў (напрыклад, спосаб утварэньня параўнальнае ступені). У лексыцы адзначаецца каля 200 эксклюзіўных балта-славянскіх паралеляў[157], што, аднак, крытыкуецца з прычыны таго, што гэтыя лексэмы могуць быць растлумачаныя як агульныя праіндаэўрапейскія або як існыя ў іншых індаэўрапейскіх[158]. Таксама крытыкаваліся сыходжаньні ў фаналёгіі й марфалёгіі, адзначаліся рысы ў гэтых галінах, уласьцівыя толькі балтыйскім або славянскім (напрыклад, розны лёс праіндаэўрапейскіх *ă, *ŏ, *ā, *ō, розны лёс закону Пэдэрсэна, розныя суфіксы парадкавых лічэбнікаў і дзеясловаў першай асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу, захаваньне ў праславянскай аорысту на *-s-)[159].

Акрамя гіпотэзаў аб асаблівым збліжэньні прабалтыйскае й праславянскае моваў, высоўваліся гіпотэзы пра існаваньне славяна-італійскіх і славяна-ілірыйскіх паралеляў[160].

Ставіліся спробы выяўленьня паралеляў між праславянскай і пратахарскай мовамі. У прыватнасьці, прадстаўленая гіпотэза, паводле якой продкі балтаў, славянаў, германцаў і тахараў склалі паўночную дыялектную групу праіндаэўрапейскае мовы, што абумовіла некаторыя фаналягічныя, марфалягічныя й лексычныя балта-славяна-тахарскія сыходжаньні[161].

Шэраг лінгвістаў вылучаў паўночную (паўночна-заходнюю) дыялектную групу (арэал) праіндаэўрапейскае мовы, якая на грунце позьніх моўных сувязяў меркавана аб’ядноўвала прагерманскую, прабалтыйскую й праславянскую мовы[162][163][164][165].

Гісторыя дасьледаваньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Хоць славістыка зьявілася ўжо ў ХІХ ст. (яе бацькам лічаць Ё. Добраўскага), рэканструкцыяй праславянскае мовы навукоўцы не займаліся даволі доўга. Першае апісаньне праславянскае мовы зьявілася ў артыкуле А. Шляйхерам «Кароткі нарыс гісторыі славянскіх моваў» (ням. Kurzer Abriss der Geschichte der slavischen Sprache)[166], ён жа вядомы як адзін зь піянэраў сучаснай індаэўрапэістыкі. Вялікі ўнёсак у вывучэньне праславянскае мовы ўнёс А. Лескін, які займаўся праславянскай фанэтыкай і марфалёгіяй[167][168].

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Беларускія словы з спалучэньнем ждж і да т.п. зьяўляюцца пазьнейшымі інавацыямі ў беларускай мове.
  2. ^ Адказвае на пытаньне дзе? У беларускай мове амаль поўнасьцю зьліўся зь месным і асобна не вылучаецца.
  3. ^ Як правіла, у беларускай мове не вылучаецца, але ягоныя сьляды сустракаюцца ў народным дыялектным маўленьні й аўтарскіх мастацкіх творах.
  4. ^ У сучаснай у беларускай мове парны лік адсутнічае, але ягоныя сьляды прысутнічаюць у адзінкавых словах.
  5. ^ Першапачаткова ўтвараў дыфтонг з папярэднім галосным, які затым перайшоў у доўгі манафтонг.
  6. ^ Утвараў насавы галосны.
  7. ^ Гл. заўвагу g.
  8. ^ Утвараў плыўны дыфтонг.
  9. ^ Гл. заўвагу i.
  10. ^ Гл. заўвагу f.
  11. ^ Першы ў славістыцы вядомы як «каранёвы».
  12. ^ Утварэньне словазьменнае формы ўнікальным для мовы спосабам, напрыклад, «рабіць» > «рабіў».
  13. ^ Першая форма зьявілася ў славянскіх мовах безь сьцяжэньня /j/ (напрыклад, усходнеславянскіх), другая форма зьявілася ў мовах, дзе адбылося сьцяжэньне. Гэтая зьява адбылася толькі ў выпадках, калі галосныя перад /j/ зьяўляліся ненаціскнымі. У выпадках, калі гэтая зьява адбылася, гэтая пераўтварэньне паўстала ў раньнія часы позьнепраславянскага пэрыяду, да закону Дыбо.
  14. ^ Гл. заўвагу n.
  15. ^ Гл. заўвагу n.
  16. ^ Гл. заўвагу n.
  17. ^ Гл. заўвагу n.
  18. ^ Гл. заўвагу n.
  19. ^ Першая форма зьявілася ў славянскіх мовах безь сьцяжэньня /j/ (напрыклад, ва ўсходнеславянскіх), другая — у мовах, дзе адбылася гэтая зьява. Падобная зьява магла адбыцца толькі ў выпадку, калі перад /j/ знаходзіліся дзьве націскныя галосныя, аднак у пазыцыях, дзе адбылася гэтая зьява, гэта адбылося да закону Дыбо. У гэтым выпадку націск быў ініцыяльным, што дазваляла сьцяжэньне /j/ і пераўтварэньне яго ў *ī. У выніку гэтага дадзеная ўласьцівасьць зьнікла паводле закону Станга. Безь сьцяжэньня адбыўся толькі закон Дыбо.
  20. ^ Гл. заўвагу t.
  21. ^ Гл. заўвагу t.
  22. ^ Гл. заўвагу t.
  23. ^ Гл. заўвагу t.
  24. ^ Гл. першую заўвагу адносна парадыгмы А.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 60. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  2. ^ а б Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 194. — ISBN 8-301-14720-2
  3. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 61. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  4. ^ а б Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 195.
  5. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 198-199. — ISBN 8-301-14720-2
  6. ^ Lunt, Horace G. 11 // On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus'. — Russian Linguistics. — D. Reidel Publishing Company, 1987. — С. 133-162.
  7. ^ Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 42. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0
  8. ^ Бирнбаум Х. Праславянский язык: Достижения и проблемы в его реконструкции: Пер. с англ / Вступ. ст. В. А. Дыбо; Общ. ред. В. А. Дыбо и В. К. Журавлёва. — М.: Прогресс, 1986. — С. 17.
  9. ^ Супрун А. Е., Калюта А. М. Введение в славянскую филологию. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — С. 19.
  10. ^ а б Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 206. — ISBN 8-301-14720-2
  11. ^ Трубачёв О. Н. Из исследований по праславянскому словообразованию: генезис модели на -ěninъ, -*janinъ. — Этимология 1980 : ежегодник. — М.: Издательство «Наука», 1982. — С. 12-13.
  12. ^ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 тт / Пер. с нем. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1964-1973. — Т. ІІІ. — С. 664-666.
  13. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 206-207. — ISBN 8-301-14720-2
  14. ^ а б Moszyński K. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. — Wrocław — Kraków: Zakład narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo PAN, 1957. — С. 138-148. — (Prace językoznawcze (Polska Akademia Nauk. Komitet Językoznawstwa), 16.).
  15. ^ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 тт / Пер. с нем. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1964-1973. — Т. ІІІ. — С. 676.
  16. ^ Kronsteiner О. Sind die slověne „Die Redenden“ und die němeci „Die Stummen“? : eine neue Etymologie zum Namen der Slawen und der Deutschen / Ed. P. Wiesinger. — Sprache und Name in Österreich: Festschrift für Walter Steinhauser zum 95. Geburtstag. — Wien: W. Braumüller, 1980. — С. 339 ff. — (Schriften zur deutschen Sprache in Österreich, Bd. 6.). — ISBN 3-7003-0244-4, 978-3-7003-0244-5
  17. ^ Бернштейн С. Б. Очерк сравнительной грамматики славянских языков. В 2-х томах. — М.: АН СССР, Издательство «Наука», 1961. — Т. 1 [Введение. Фонетика]. — С. 91.
  18. ^ Трубачёв О. Н. Из исследований по праславянскому словообразованию: генезис модели на -ěninъ, -*janinъ. — Этимология 1980 : ежегодник. — М.: Издательство «Наука», 1982. — С. 11-12.
  19. ^ Супрун А. Е., Калюта А. М. Введение в славянскую филологию. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — С. 22-23.
  20. ^ Schenker A. Беседа В. Н. Топорова с Н.Н. Казанским 26 сентября 2006 г / Под ред. В. В. Иванова. — Балто-славянские исследования. XVIII: Сборник научных трудов. — М.: Языки славянских культур, 2009. — С. 25. — ISBN 978-5-9551-0299-3
  21. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 61-62. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  22. ^ Lehr-Spławiński T. O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. — Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, 1946. — С. 10-11.
  23. ^ Лер-Сплавинский Т. К современному состоянию проблемы происхождения славян / Гл. ред. В. В. Виноградов. — Вопросы языкознания : журнал. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1960. — С. 20-30.
  24. ^ Rozwadowski J. Kilka uwag do przedhistorycznych stosunków wschodniej Europy i praojczyzny indoeuropejskiej na podstawie nazw wód. — Rocznik slawistyczny. — Krakow: G. Gebenther i Spółka, 1913. — Т. VI. — С. 39-73.
  25. ^ Rozwadowski J. Nazwy Wisły i jej dorzecza. — Warszawa: Nakładem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, 1921. — 20 с. — (Monografia Wisły, II).
  26. ^ Rozwadowski J. Studia nad nazwami wód słowiańskich z mapą: dzieło pośmiertne. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademii Umiejętności, 1948. — С. 280 ff — ххі. — 344 с. — (Prace onomastyczne Nr 1).
  27. ^ Schachmatow Al. Zu den altesten slavisch-keltischen Beziehungen. — Archiv für slavische Philologie. — Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1911. — (Bd. XXXIII, Hf. 1-2).
  28. ^ Niedеrlе L. Rukovet slovanských starožitností. — Nakl. Československé akademie věd. — Praha: 1953. — С. 25. — 513 с. — (Z prací Slovanského ústavu ČSAV).
  29. ^ Rostafinski J. O pierwotnych siedzibach i gospodarstwie Słowian w przedhistorycznych czasach: z jedną kartą geograficzną. — Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności; skład główny w księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej, 1908. — С. 10. — 25 с.
  30. ^ Vasmer M. Untersuchungen über die ältesten Wohnsitze der Slaven: I. Die Iranier in Südrussland. — Leipzig: In kommission bei Markert & Petters, 1923. — 79 с. — (Veröffentlichungen des Baltischen und Slavischen Instituts an der Universität Leipzig, Bn. 3).
  31. ^ Vasmer M. Die Urheimat der Slaven // Der ostdeutsche Volksboden; Aufsätze zu den Fragen des Ostens. — hrsg. von W. Volz. — Breslau: Ferdinand Hirt, 1926. — С. 387.
  32. ^ Филин Ф. П. Образование языка восточных славян. — М.—Л.: АН СССР, 1962. — С. 83-151. — 296 с.
  33. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков: историко-диалектологический очерк. — Л.: Наука, Ленинградское отделение, 1972. — С. 11-30. — 654 с.
  34. ^ Коstrzewski J. Od mezolitu do okresu wędrowek ludów // Prehistoria ziem polskich. — Encyklopedia Polska. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademii Umiejetności, 1939. — С. 300-344. — 448 с.
  35. ^ Коstrzewski J. Prasłowianńszczyzna: zarys dziejów i kultury Prasłowian. Z 68 rycinami i mapkami. — Poznań: Księgarnia Akademicka, 1946. — С. 164.
  36. ^ Коzlоwski L. Kultura łużycka a problem pochodzenia Słowian. — Pamiętnik IV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6-8 grudnia 1925. — Lwów: Polskie Towarzystwo Historyczne, 1925. — Т. І. — С. 14 ff.
  37. ^ Лер-Сплавинский Т. Польский язык / Пер. со 2-го польск. изд. И. Х. Дворецкого; Под ред. С. С. Высотского. — М.: Издательство иностранной литературы, 1954. — С. 9-30.
  38. ^ Сzekanоwski J. Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, prehistoryczne i językoznawcze. — Lwów: Nakład K.S. Jakubowskiego, 1927. — Т. ХІІ. — 326 с. — (Lwowskiej Biblioteki Slawistycznej, Tom 3).
  39. ^ Сzekanоwski J. Wstęp do historii Słowian: perspektywy antropologiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe. — 2-е wyd. na nowo oprac. — Poznań: Instytut Zachodni, 1957. — 514 с. — (Prace Instytutu Zachodniego, №. 21).
  40. ^ Сzekanоwski J. Polska-Słowiańszczyzna. Perspekty wy antropologiczne. — Warszawa: Wyd. S. Arcta, 1948. — 389 с. — (Biblioteka wiedzy o Polsce, 3).
  41. ^ Мартынов В. В. Лингвистические методы обоснования гипотезы о Висло-Одерской прародине славян. — Мн.: Издательство АН БССР, 1963. — 42 с.
  42. ^ Moszyński К. Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian. I.: rzecz przedstawiona na posiedzeniu Wydziału filologicznego dn. 30 marca 1925. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademji Umiejętności, skład głowny w księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1925. — Т. 62, №2. — 149 с. — (Rozprawy wydziału filologicznego).
  43. ^ Moszyński К. Cześ̨ć II: Kultura duchowa, Zeszyt 2: z 2 mapkami, 40 wykresami, 149 dodatkami nutowymi oraz z rycinami ponad 1300-przed-miotów // Kultura ludowa Słowian. — Kraków: Nakł. Polskiej Akademii Umiejetności, 1939. — С. 1530ff. — 1642 с.
  44. ^ Moszyński K. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. — Wrocław — Kraków: Zakład narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo PAN, 1951. — С. 267.
  45. ^ а б Sławski F. Praojczyzna Słowian // Z polskich studiów slawistycznych: seria 9. — 1998. — С. 278.
  46. ^ Mallory J. P., Adams Douglas Q. Encyclopedia of Indo-European culture. — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 523. — ISBN 978-1-884964-98-5
  47. ^ Гимбутас М. . — М.: Центрполиграф, 2007. — С. 119.
  48. ^ Бирнбаум Х. Праславянский язык: Достижения и проблемы в его реконструкции / Пер. с англ / Вступ. ст. В. А. Дыбо; Общ. ред. В. А. Дыбо и В. К. Журавлёва. — М.: Прогресс, 1986. — С. 21.
  49. ^ Lunt, Horace G. Old Church Slavonic grammar. — Mouton de Gruyter, 2001. — С. 192. — ISBN 3-11-016284-9
  50. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 66. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2
  51. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 17. — ISBN 8-301-14542-0, 8-301-14542-2
  52. ^ Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 16.
  53. ^ Schenker, Alexander M. Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville. G. — The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — С. 82.
  54. ^ Shevelov G. Y. A Prehistory of Slavic. — Heidelberg: Carl Winter, Universitätsvelag, 1964. — С. 32. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  55. ^ Shevelov G. Y. Prehistory of Slavic. — Heidelberg: Carl Winter, Universitätsvelag, 1964. — С. 100.
  56. ^ Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 165. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0
  57. ^ Супрун А. Е., Калюта А. М. Введение в славянскую филологию. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — С. 25.
  58. ^ Vaillant A. Grammaire comparée des langues slaves. — Lyon — Paris: 1950. — С. 55.
  59. ^ Vermeer W. 24 // On the status of the earliest Russian isogloss: four untenable and three questionable reasons for separating the progressive and the second regressive palatalization of Common Slavic. — Russian Linguistics. — С. 23-24.
  60. ^ Sussex, Roland; Cubberley, Paul. The Slavic Languages. — New York: Cambridge University Press, 2011. — С. 151. — ISBN 978-0-511-24204-5
  61. ^ Kapović, Mate. 51 // Razvoj hrvatske akcentuacije. — Filologija. — Zagreb: Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti, 2008. — С. 2.
  62. ^ а б в Kapović, Mate. 51 // Razvoj hrvatske akcentuacije. — Filologija. — Zagreb: Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti, 2008. — С. 3.
  63. ^ Schenker, Alexander M. Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville. G. — The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — С. 75. — ISBN 0-415-28078-8
  64. ^ Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 35-36. — ISBN 5-484-00328-8
  65. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 248. — ISBN 8-301-14720-2
  66. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 250. — ISBN 8-301-14720-2
  67. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 84. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  68. ^ а б в г д е Bičovský J. Vademecum starými indoeuvropskými jazyky. — Praha: Nakladatelství Univerzity Karlovy, 2009. — С. 222. — ISBN 978-80-7308-287-1
  69. ^ Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 86-92.
  70. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 160. — ISBN 8-301-14542-0, 978-83-0114-542-2
  71. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 270-271. — ISBN 8-301-14720-2
  72. ^ Shenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages. — Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 91. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  73. ^ Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 117-118.
  74. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 272-273. — ISBN 8-301-14720-2
  75. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 169. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2
  76. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 277-278.
  77. ^ а б Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 119.
  78. ^ а б Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 182. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2
  79. ^ а б в г д е Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 92. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  80. ^ а б Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 284. — ISBN 8-301-14720-2
  81. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 283. — ISBN 8-301-14720-2
  82. ^ а б в г Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 285. — ISBN 8-301-14720-2
  83. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 183. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2
  84. ^ а б Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 184. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2
  85. ^ а б в Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 294. — ISBN 83-01-14720-2
  86. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 292-293. — ISBN 83-01-14720-2
  87. ^ Эдельман Д. И. Иранские и славянские языки: исторические отношения. — Восточная литература, 2002. — С. 105.
  88. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 295-296. — ISBN 83-01-14720-2
  89. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 295. — ISBN 83-01-14720-2
  90. ^ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964-1973. — Т. 3. — С. 140-141.
  91. ^ Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 2005. — Т. 32. — С. 89-90.
  92. ^ Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. І. І. Лучыц-Федарэц [і інш.]; рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: Бел. навука. — Т. 3. — С. 118.
  93. ^ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. — С. 390-391. — ISBN 978-83-08-04191-8
  94. ^ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. — С. 405-406. — ISBN 978-83-08-04191-8
  95. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 287. — ISBN 83-01-14720-2
  96. ^ Мейе А. Общеславянский язык. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 353.
  97. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 142.
  98. ^ а б J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European culture. — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 456. — ISBN 9781884964985
  99. ^ Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 1987. — Т. 13. — С. 248.
  100. ^ Мейе А. Общеславянский язык. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 356.
  101. ^ а б Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 143.
  102. ^ Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 1977. — Т. 4. — С. 177-178.
  103. ^ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005. — С. 87. — ISBN 978-83-08-04191-8
  104. ^ Этимологический словарь славянских языков. — М.: Наука, 1977. — Т. 4. — С. 173-174.
  105. ^ Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 82-84. — ISBN 5-484-00328-8
  106. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 190. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2
  107. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 301. — ISBN 8-301-14720-2
  108. ^ а б Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 103.
  109. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 301-302. — ISBN 8-301-14720-2
  110. ^ Мейе А. Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 167.
  111. ^ Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 100-107.
  112. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 96. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  113. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 311-312. — ISBN 8-301-14720-2
  114. ^ Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 103-106. — ISBN 5-484-00328-8
  115. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 98. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  116. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 315. — ISBN 8-301-14720-2
  117. ^ Мейе А. Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — С. 218.
  118. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 232. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2
  119. ^ Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — С. 128-132. — ISBN 5-484-00328-8
  120. ^ а б Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 107.
  121. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 103. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  122. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 318. — ISBN 8-301-14720-2
  123. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 320. — ISBN 8-301-14720-2
  124. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 192. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2
  125. ^ а б Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 108.
  126. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — С. 325-326. — ISBN 8-301-14720-2
  127. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 303. — ISBN 8-301-14720-2
  128. ^ Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: 2005. — С. 197. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301145-42-2
  129. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 326-327. — ISBN 83-01-14720-2
  130. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 327-328. — ISBN 8-301-14720-2
  131. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 332. — ISBN 8-301-14720-2
  132. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 328-329. — ISBN 8-301-14720-2
  133. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 105-106. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  134. ^ а б Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 330. — ISBN 83-01-14720-2
  135. ^ а б Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 106. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  136. ^ Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — С. 105. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  137. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 331. — ISBN 83-01-14720-2
  138. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 331-332. — ISBN 83-01-14720-2
  139. ^ Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 122.
  140. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 259. — ISBN 83-01-14720-2
  141. ^ Moszyński L. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006. — С. 258. — ISBN 83-01-14720-2
  142. ^ Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. І. І. Лучыц-Федарэц [і інш.]; рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: Беларуская навука. — Т. 3. — С. 132.
  143. ^ Derksen, Rick. 4 // Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon. — Indo-European Etymological Dictionary Series. — Leiden: Brill, 2008. — С. 8.
  144. ^ Stang, C. S. 3 // Slavonic accentuation. — Historisk-Filosofisk Klasse, Skrifter utgitt av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo. — Oslo: Universitetsforlaget, 1957. — Т. ІІ.
  145. ^ Kortlandt, Frederik. 22 // From Proto-Indo-European to Slavic. — Journal of Indo-European Studies. — 1994.
  146. ^ Kortlandt, Frederik. Rise and development of Slavic accentual paradigms. — Baltische und slavische Prosodie. — Frankfurt am Main: Peter Lang, 2011.
  147. ^ Verweij, Arno. 2 // Quantity Patterns of Substantives in Czech and Slovak. — Dutch Contributions to the Eleventh International Congress of Slavists, Bratislava, Studies in Slavic and General Linguistics. — Editions Rodopi B.V, 1994.
  148. ^ Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 91-101. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-21-106130-6, 5-02-033904-0
  149. ^ Журавлёв А. Ф. Научная школа «Славянская этимология» (Москва). Доклад. — Международная конференция «Русский мир и славянство. Письменность, словари, энциклопедии» (в память академика О. Н. Трубачева), проведенная в Москве 22-23 октября 2010. — М.: Российская государственная библиотека, 2010.
  150. ^ Лер-Сплавинский Т. Польский язык / Пер. со 2-го польск. изд. И. Х. Дворецкого; Под ред. С. С. Высотского. — М.: Издательство иностранной литературы, 1954. — С. 64.
  151. ^ Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР, 1941. — С. 11-14.
  152. ^ Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 31-36.
  153. ^ Вимер. Б. Судьбы балто-славянских гипотез и сегодняшняя контактная лингвистика. — Ареальное и генетическое в структуре славянских языков. Материалы круглого стола. — М.: 2007. — С. 31.
  154. ^ Топоров В. Н. Балтийские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: 1990. — С. 64.
  155. ^ Дини П. У. Балтийские языки / Под редакцией В. Н. Топорова. — М.: ОГИ, 2002. — 544 с. — ISBN 5-94282-046-5
  156. ^ Бирнбаум Х. О двух направлениях в языковом развитии // Вопросы языкознания. — 1985. — № 2.
  157. ^ Дини П. У. Балтийские языки / Под редакцией В. Н. Топорова. — М.: ОГИ, 2002. — С. 164. — 544 с. — ISBN 5-94282-046-5
  158. ^ Лаучюте Ю.-С. А. О методике балто-славянских исследований // Славяне. Этногенез и этническая история. — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1989.
  159. ^ Klimas A. Baltic and Slavic revisited // Lituanus. — 1973. — В. 19. — № 1.
  160. ^ Трубачёв О. Н. Этногенез и культура древнейших славян: Лингвистические исследования. — М.: Наука, 2003. — 489 с. — ISBN 5-02-032661-5
  161. ^ Georgiev, Vladimir. Introduction to the History of the Indo-European Languages. — Sofia: Publishing House of the Bulgarian Academy of Sciences, 1981. — С. 297.
  162. ^ Мэллори Дж. П. Индоевропейские прародины // Вестник древней истории. — М.: 1997. — № 1.
  163. ^ Adrados F. Die räumliche und zeitliche Differenzierung des Indoeuropäischen im Lichte der Vor- und Frühgeschichte // Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft. — 1982. — № 27.
  164. ^ Hamp E. P. The Pre-Indo-European Language of Northern (Central) Europe / ed. by T. L. Markey, J. A. C. Greppin. — When Worlds Collide. — Karoma: Ann Arbor, 1990. — С. 293-309.
  165. ^ Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета, 1984. — 1328 с.
  166. ^ Ильинский Г. А. Взгляд на общий ход изучения праславянского языка // Вопросы языкознания. — 1962. — № 5. — С. 124-125.
  167. ^ Ильинский Г. А. Взгляд на общий ход изучения праславянского языка // Вопросы языкознания. — 1962. — № 5. — С. 126.
  168. ^ Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 115. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Bethin, Christina Yurkiw. Slavic Prosody: Language Change and Phonological Theory. — Cambridge University Press, 1998. — ISBN 0-521-59148-1
  • Bräuer, Herbert. Slavische Sprachwissenschaft, I: Einleitung, Lautlehre. — Berlin: Walter de Gruyter & Co, 1961. — С. 69-71, 89-90, 99, 138-140.
  • Curta, Florin. 31 // The Slavic Lingua Franca. Linguistic Notes of an Archaeologist Turned Historian. — East Central Europe/L'Europe du Centre-Est, 2004. — Т. 1. — С. 125-148.
  • Holzer, Georg. Glasovni razvoj hrvatskoga jezika. — Zagreb: Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje, 2011. — ISBN 978-953-6637-46-1
  • Kiparsky, Valentin. Russische Historische Grammatik. — 1963, 1967, 1675 Т. 1-3.
  • Lamprecht A. Praslovanština. — Brno: Univerzita J. E. Purkyně v Brně, 1987. — С. 196. — (Spisy Univerzity J.E. Purkyně v Brně, Filozofická fakulta, č. 266).
  • Lehr-Spławiński, Tadeusz. Z dziejów języka prasłowiańskiego (Urywek z większej całości). — Езиковедски Изследвания В Чест На Академик Стефан Младенов. — София: 1957.
  • Matasović, Ranko. Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7
  • Milan Mihaljević. Slavenska poredbena gramatika, 1. dio, Uvod i fonologija. — Zagreb: Školska knjiga, 2002. — ISBN 953-0-30225-8
  • Moszyński, Leszek. Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: PWN, 1984.
  • Samilov, Michael. The phoneme jat’ in Slavic. — The Hague: Mouton.
  • Schenker A. Proto-Slavic // The Slavonic Languages / ed. Comrie B., Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — ISBN 0-415-04755-2, 978-0-415-04755-5
  • Shevelov G. Y. A Prehistory of Slavic: the Historical Phonology of Common Slavic. — Heidelberg: Carl Winter, Universitätsvelag, 1964. — 662 с.
  • Stieber Z. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2005. — 264 с. — ISBN 8-301-14542-0, 978-8-301-14542-2
  • Sussex, Roland; Cubberley, Paul. The Slavic Languages. — Cambridge University Press, 2006. — ISBN 9780521223157
  • Vaillant, André. Grammaire comparée des langues slaves. — Lyon—Paris: IAC, 1950. — Т. t.I: Phonétique. — С. 113-117.
  • Van Wijk, Nikolaas. Les langues slaves: de l'unité à la pluralité. — Janua linguarum, series minor (2nd ed.). — 's-Gravenhage: Mouton, 1956.
  • Адливанкин С. Ю., Фролова И. А. История праславянской фонетики: поздний период : учебное пособие по спецкурсу. — Пермский гос. университет им. А.М. Горького, 1978. — 100 с.
  • Белиђ А. Најмлађа (Трећа) Промена Задњенепчаних Сугласника k, g и h у Прасловенском Језику. — Јужнословенски Филолог. — 1921 Т. ІІ. — С. 18-39.
  • Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — 352 с. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, 5-02-033904-0
  • Дыбо В. А. О реконструкции ударения в праславянском глаголе // Вопросы славянского языкознания. — № 6.
  • Кузнецов П. С. Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — 152 с. — ISBN 5-484-00328-8
  • Маслова В. А. Истоки праславянской фонологии: Учебное пособие. — М.: Прогресс-Традиция, 2004. — 480 с. — ISBN 5-89826-201-6
  • Мейе А. Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — 492 с.
  • Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. І. І. Лучыц-Федарэц [і інш.]; рэд. Г. А. Цыхун. — Мн.: Беларуская навука. — Т. 1-11.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]