Карэйская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Карэйская мова
한국어, 조선말
Ужываецца ў Рэспубліцы Карэя, Паўночнай Карэі, Кітаі, Японіі
Рэгіён Усходняя Азія
Клясыфікацыя

Алтайская сям'я (гіпотэза)

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў Рэспубліцы Карэя,
Паўночнай Карэі,
Кітаі
(Яньбянь-Карэйская
аўтаномная акруга)
Дапаможная мова ў Кітаі,
Японіі,
ЗША,
СНД
Рэгулюецца Нацыянальным Інстытутам карэйскае мовы (Рэспубліка Карэя),
Дасьледчым Інстытутам мовы й грамадзкіх навук
(Кітай, Паўночная Карэя)
Код мовы
ISO 639-1 ko
ISO 639-2(B) kor
ISO 639-2(T) kor
Map of Korean language.png
Распаўсюджаньне карэйскае мовы ў сьвеце

Карэ́йская мова (саманазва: 한국어, трансьл. Hangugeo альбо 조선말, трансьл. Chosŏnmal) — афіцыйная мова Рэспублікі Карэя й КНДР, а таксама адна зь дзьвюх афіцыйных моваў Яньбянь-Карэйскай аўтаномнай акругі правінцыі Гірын Кітаю. Распаўсюджаная ў памянёных краінах і рэгіёнах, а таксама, у якасьці дыяспары, у іншых краінах сьвету, маючы агулам колькасьць носьбітаў каля 80 млн чалавек. Большасьць лінгвістаў клясыфікуе карэйскую як мову-ізалят (то бок як мову, якая не ўваходзіць у іншыя моўныя сем'і)[1][2][3][4][5][6], аднак часам карэйская можа лічыцца адной з моваў спрэчнай алтайскай моўнай сям'і[7]. Марфалягічна належыць да аглютынацыйных моваў, парадак словаў у сказе будуецца паводле схемы SOV — дзейнік-дапаўненьне-выказьнік.

Цягам больш за тысячагодзьдзе для пісьмовай карэйскай мовы прымянялася адаптаваная вэрсія кітайскага герагліфічнага пісьма, вядомая як ханча, якая дапаўнялася фанэтычнымі сыстэмамі, такімі як хянчхаль, кугёль, іду. У XV ст. пры манарху Сэчжоне Вялікім было вынайдзена ўласнае нацыянальнае пісьмо — хангыль, якое атрымала распаўсюджаньне толькі ў ХХ ст. з-за перавагаў мясцовай арыстакратыі.

Па Карэйскай вайне і ў выніку далейшых палітычных зьменаў утварыліся два адасобленыя літаратурныя стандарты карэйскае мовы, якія маюць адрозьненьні ня толькі ў пісьме, а нават у вымаўленьні, словазьмяненьні дзеясловаў і лексыцы.

Саманазва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Карэйская мова ва ўжытку мае пэўны шэраг саманазваў, якія маюць рознае паходжаньне альбо выкарыстаньне. Незважаючы на гэта, усе яны паходзяць ад карэйскае назвы Карэі і выкарыстоўваюцца як у Паўднёвай, так і ў Паўночнай Карэі.

У Рэспуліцы Карэя часьцей за ўсё прымяняецца назва 한국말 (трансьл. Hangungmal) або, больш фармальныя, 한국어 (Hangugeo) ці 국어 (Gugeo), што літаральна перакладаецца як нацыянальная мова. У КНДР і суседняй Яньбянь-Карэйскай аўтаномнай акрузе Кітаю выкарыстоўваюцца назвы 조선말 (Chosŏnmal) або, больш фармальна, 조선어 (Chosŏnŏ). Карэйская дыяспара краінаў былога СССР мае ўласны дыялект і ўласную саманазву (고려사람, каро-сарам), сярод іх ва ўжытку, як правіла, маецца слова 고려말 (Goryeomal).

Клясыфікацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Большая частка сучасных лінгвістаў (гл. вышэй) лічыць кпрэйскую мову мовай-ізалятам. Нягледзячы на гэта, існуюць тэорыі па знаходжаньні роднасьці між карэйскай і шэрагам іншых моваў або моўных сем'яў.

Напрыклад, карэйская мова мае некаторыя паралелі з алтайскімі мовамі, акрэсьліваючыся адсутнасьцю пэўных граматычных элемэнтаў. Пачынаючы з швэдзка-фінскага лінгвіста Густава Рамстэта, некаторыя лінгвісты лічаць карэйскую мову як адну з алтайскіх або роднаснай праалтайскай мове[8]. Тым ня менш, цяперашнія лінгвісты прыходзяць да высновы, што тыпалягічныя падабенствы ня могуць быць выкарыстаныя як доказы на карысьць генэтычнага сваяцтва моваў[9][10].

Існуюе гіпотэза пра сувязь карэйскай зь японскай мовай, на карысьць якой прыводзіцца шэраг сыходжаньняў у лексыцы й граматыцы. Такія лінгвісты як С. Э. Марцін, Р. А. Мілер і С. Старасьцін выявілі каля 25% кагнатаў (словаў, якія маюць агульнае паходжаньне, корань і гучаньне) з 100-слоўнага сьпісу базавай лексыкі Сўодэша, што тэарэтычна дазваляе зблізіць абедзьве мовы больш, чым з астатнімі меркаванымі алтайскімі мовамі[11], аднак у Карэі некаторая ступень антыяпонскіх настрояў спрычыняецца да некаторага непрыманьня гэтае гіпотэзы. Іншыя лінгвісты, перадусім Аляксандар Вовін, сьцьвярджаюць, што карэйска-японскія падабенствы тлумачацца запазычаньнямі, асабліва зь сярэднекарэйскай у заходнія дыялекты старажытнаяпонскай мовы[12].

У старажытныя часы на Карэйскім паўвостраве існавала прынамсі некалькі моваў (сіла, пуё, кагуро, пэкчэ), наконт чаго высоўваліся гіпотэзы пра роднасьць гэтых моваў з карэйскай. На востраве Чэджуда існуе (або, прынамсі, існаваў у нядаўнім часе) уласны дыялект/мова, які, у выпадку разгляданьня яго як не дыялекту карэйскай, а асобнай мовы, можа складаць з карэйскай мовай сукупнасьць г.зв. карэйскіх моваў.

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасная карэйская мова ў Рэспубліцы Карэя і ў КНДР выкарыстоўвае пісьмо хангыль. У адукацыйным працэсе Рэспублікі Карэя існуе вывучэньне пісьмовасьці ханча — пісьма, якое зьяўляецца мясцовай адаптацыяй кітайскіх герогліфаў, і якому напрыканцы ХІХ-пачатку ХХ стст. прыйшоў на замену хангыль. У спрошчаным разуменьні хангыль прадстаўляе сабою складовую азбуку — адзін сымбаль, як правіла, пазначае два гукі. Сучасная карэйская артаграфія мае прагалы (у адрозьненьне ад кітайскай або японскай), знакі прыпынку практычна ідэнтычныя эўрапейскім. Традыцыйны парадак запісу ў тэксьце — зьверху данізу справа налева, але ён саступіў месца радкам, якія запісваюцца зьлева направа.

Ніжэй прыведзеная табліца адпаведнасьці сымбаляў хангылю гукам, якія пазначаюцца гэтымі сымбалямі.

Зычныя
Хангыль
НРКМ b d j g pp tt jj kk p t ch k s h ss m n ng r, l
IPA p t t͡ɕ k t͡ɕ͈ t͡ɕʰ s h m n ŋ ɾ, l
Галосныя
Хангыль
НРКМ i e oe ae a o u eo eu ui ye yae ya yo yu yeo wi we wae wa wo
IPA i e ø ɛ a o u ʌ ɯ ɰi je ja jo ju ɥi we wa

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Song, Jae Jung. The Korean Language: Structure, Use and Context. — Routledge, 2005. — С. 15. — 185 с.
  2. ^ Lyle Campbell & Mauricio Mixco. A Glossary of Historical Linguistics. — University of Utah Press, 2007. — С. 90.
  3. ^ David Dalby. The Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities. — Linguasphere Press, 1999-2000.
  4. ^ Nam-Kil Kim. 2 // Korean. — International Encyclopedia of Linguistics. — 1992. — С. 282-286.
  5. ^ András Róna-Tas. The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question. — The Turkic Languages. — Routledge, 1998. — С. 67-80.
  6. ^ Claus Schönig. Turko-Mongolic Relations. — The Mongolic Languages. — Routledge, 2003. — С. 403-419.
  7. ^ Stratification in the peopling of China: how far does the linguistic evidence match genetics and archaeology?, Sanchez-Mazas, Blench, Ross, Lin & Pejros. Human migrations in continental East Asia and Taiwan: genetic, linguistic and archaeological evidence. — Taylor & Francis, 2008.
  8. ^ Miller 1971, 1996, Starostin et al. 2003
  9. ^ Vovin 2008: 1
  10. ^ Trask 1996: 147–51
  11. ^ Старостин С. Алтайская проблема и происхождение японского языка. — М.: Наука, 1991.
  12. ^ Vovin 2008

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Карэйская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў