Вайна ў Пэрсыдзкім заліве

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Бура ў пустэльні
WarGulf photobox.jpg
Зьверху па гадзіньнікавай стрэлцы: авіяцыя ВПС ЗША пралятае над падпаленымі нафтавымі сьвідравінамі ў Кувэйце; брытанскія салдаты падчас апэрацыі Granby; выгляд з камэры самалёта Lockheed AC-130; шаша сьмерці; танк M728.
Дата: 2 жніўня 199028 лютага 1991
Месца: Кувэйт
Вынік: Перамога Кааліцыі, вызваленьне Кувэйту
Супернікі
Сьцяг ААН Міжнародная вайсковая кааліцыя ААН Сьцяг Іраку Ірак
Камандуючыя
Сьцяг ЗША Норман Шварцкопф
Сьцяг Саудаўскай Арабіі Халэд бін Султан
Сьцяг Іраку Садам Хусэйн

Сьцяг Іраку Алі аль-Маджыд
Сьцяг Іраку Азіз ан-Нуман

Сьцяг Іраку Султан Хашым

Апэрацыя Бура ў пустэльні (вайна ў Пэрсыдзкім заліве, «Вайна ў заліве», анг. «Gulf war») — вайна паміж шматнацыянальнымі сіламі (на чале з ЗША, па мандаце ААН) і Іракам за вызваленьне і ўзнаўленьне незалежнасьці Кувэйту. Канфлікт вядомы вялікім размахам ужываньня авіяцыі і «разумнай» высакадакладнай зброі, што па меркаваньні шматлікіх адмыслоўцаў, адзначыла пачатак новай эпохі ў вайсковай справе (таксама, дзякуючы самаму шырокаму асьвятленьню працэсу баявых дзеяньняў у СМІ, апэрацыя атрымала мянушку «тэлевізійная вайна»).

Перадумовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Кувэйт быў заснаваны ў XVIII стагодзьдзі групай бедуінскіх клянаў, якія перасяліліся да берага Пэрсідскага заліва з унутраных раёнаў Арабіі і Катарскага паўвострава. Статус Кувэйта быў досыць нявызначаным: Асманская імпэрыя лічыла яго часткай сваёй тэрыторыі, фактычна жа шэйхі Кувэйта праводзілі незалежную ад Стамбула палітыку. У канцы XIX стагодзьдзя Кувэйт патрапіў у залежнасьць ад Вялікабрытаніі, а ў 1920 годзе афіцыйна стаў пратэктаратам Брытанскай імпэрыі. Незалежнасьць краіна атрымала ў 1961 годзе.

Ірак уварваўся ў Кувэйт у жніўні 1990 году, зноў, як у 60-я гады, прад'явіўшы прэтэнзіі на права кіраваць эміратам, які ў іракскай традыцыі лічыцца былой часткай Асманскай імпэрыі, абвінаваціўшы паўднёвага суседа ў крадзяжы нафты (сьвідраваньне па тэхналёгіі нахільных сьвідравін, якая была адмыслова прадстаўленая Кувэйту ЗША) з прымежных радовішчаў Ірака, а таксама (і гэтая вэрсія жывая сярод іракцаў дагэтуль) ва ўдзеле ў міжнароднай супрацьіракскай змове.

Акупацыя Кувэйта[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Уварваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Уначы 2 жніўня 1990 года чатыры рэгулярныя дывізіі іракскага войска ўварваліся ў Кувэйт. З прычыны поўнай вайсковай перавагі суперніка наземныя падпадзяленьні ўзброеных сіл Кувэйта вялі стрымліваючыя баі, у той жа час адыходзячы на тэрыторыю Саудаўскай Арабіі. Асноўная частка авіяцыі ВПС Кувэйта пасьпела перабазавацца на саудаўскія аэрадромы. Да зыходу дня Эль-Кувэйт знаходзіўся пад кантролем іракскіх сілаў.

Посьпех апэрацыі па акупацыі Кувэйта быў наканаваны значнай колькаснай і якаснай перавагай войскаў уварваньня над нацыянальным кувэйтской войскам. Тым не менш, Ірак пацярпеў сур'ёзную няўдачу, адгукнуўшуюся на наступным разьвіцьці кувэйтскаго крызісу: іракскім сьпэцпадраздзяленьням не атрымалася захапіць кувэйтского эміра Джабэра III. Спроба шрубалётнага дэсанта ў Эль-Кувэйце з мэтай захопу эміра натыкнулася на процідзеяньне СПА краіны, пры гэтым сілы спецпрызначэньня панесьлі значныя страты. Эмір пасьпеў эвакуявацца ў Саудаўскую Арабію, аднак яго брат загінуў пры штурме палацавага комплэксу.

Рэакцыя сусьветнай грамадскасці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ужо 2 жніўня Рада Бясьпекі ААН прыняла рэзалюцыю № 660, у якой асудзіла ўварваньне і запатрабавала ад Ірака неадкладна вывесьці сваё войскі з Кувэйта. Іракскае кіраўніцтва праігнаравала гэтую рэзалюцыю. У Кувэйце была ўсталяваны «часовы ўрад», якой звярнуўся да Ірака з просьбай улучыць Кувэйт у свой склад. 8 жніўня было абвешчана аб фактычнай анэксіі Кувэйта. Частка тэрыторыі краіны была далучаная да іракскай правінцыі Басра, а пакінутая тэрыторыя абвешчаная 19-й правінцыяй Ірака. Горад Эль-Кувэйт быў пераназваны ў Кадхіму. У Саудаўскую Арабію пачалі прыбываць кувэйтскія ўцекачы.

Рада Бясьпекі ААН працягвала рэгулярна вяртацца да кувэйцкага крызісу і прымаць рэзалюцыі (у агульнай складанасьці да канца года іх было вынесена 12). На Ірак быў накладзены шэраг санкцый, уведзеная марская блякада. У адказ на гэта ў Іраку былі затрыманыя грамадзяне тых краін, якія прынялі ўдзел у санкцыях. Гэтыя людзі апынуліся фактычна на становішчы закладнікаў і выкарыстоўваліся Іракам для палітычнага маніпуляваньня. Толькі ў сьнежні праблема замежных грамадзян у Іраку была канчаткова вырашаная.

Тым часам сусьветнай грамадскасьці сталі вядомыя шматлікія факты марадэрства з боку іракскіх салдатаў у акупаваным Кувэйце. Карэспандэнт газеты «Весткі» Барыс Іваноў так апісваў убачанае ім у былой сталіцы краіны:

« Па горадзе ў тыя дні блукалі натоўпы салдатаў, нясучы ў адной руцэ аўтамат, а ў іншай — раздуўшыяся да неверагодных памераў ад выкрадзеных рэчаў мех... З часам тэхналёгія рабаваньняў была даведзеная да дасканаласьці. Як правіла, афіцэр з групай падпарадкаваных пад'язджаў на машыне да аблюбаванай загадзя крамы. Салдаты па камандзе выбівалі дзверы або акно, і арганізавана, без лішняй мітусьні, пачыналі загружаць аўтамабіль таварамі. »

Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі адзначалі, што шматлікія кувэйцкія мужчыны падвяргаліся катаваньням, а жанчыны згвалтаваньням.

Апэрацыя «Шчыт пустэльні»[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля акупацыі Кувэйта на кувэйтска-саудаўскай мяжы з'явілася буйная групоўка ўзброеных сіл Ірака. Амаль адразу жа сталі адбывацца памежныя інцыдэнты, звязаныя з парушэньнем іракскімі падпадзяленьнямі міжнароднай мяжы паміж краінамі. Намеры прэзідэнта Ірака Садама Хусэйна заставаліся смутнымі. Шэрагі заходніх аналітыкаў меркавалі, што зараз ён можа паспрабаваць уварвацца ў Саудаўскую Арабію, мелую відавочна недастатковым войскам для адбіцьця падобнага ўварваньня. Кантроль над двума краінамі, якія валодаюць велізарнымі запасамі нафты, дазволіў бы Іраку істотна ўплываць на сусьветны нафтавы рынак. З прычыны гэтых меркаваньняў, ЗША яшчэ дзесяцігоддзе назад абвясціўшыя Пэрсідскі заліў зонай сваіх нацыянальных інтэрасаў, прапанавалі Саудаўскай Арабіі разьмясціць на яе тэрыторыі свае войскі. Пасьля некаторых ваганьняў кароль краіны Фахд даў сваю згоду. Ужо 7 жніўня ў Саудаўскую Арабію пачалі прыбываць амэрыканскія войскі. Апэрацыя па забесьпячэньню бяспекі краіны атрымала назву «Шчыт пустэльні» (Desert Shield).

29 лістапада 1990 года, пасьля правалу шматлікіх спроб схіліць Ірак да мірнага ўрэгуляваньня крызісу, СБ ААН прыняў рэзалюцыю № 678. Рэзалюцыя падавала Іраку паўтары месяцы для таго, каб спыніць акупацыю Кувэйта. Калі гэтага не адбудзецца, дзяржавы-чальцы ААН, супрацоўнічалыя з урадам Кувэйта, упаўнаважваюцца «выкарыстаць усе неабходныя сродкі, з тым каб падтрымаць і выканаць рэзалюцыю № 660 (1990) і ўсе наступныя адпаведныя рэзалюцыі і аднавіць міжнародны мір і бясьпеку ў гэтым рэгіёне». Гэта азначала, што ААН падала ўжо сфармаванай на той момант кааліцыі Шматнацыянальных Сілаў права на правядзеньне ваеннай апэрацыі па вызваленьні Кувэйта.

Апэрацыя «Бура ў пустэльні»[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

17 студзеня 1991 войскі міжнароднай кааліцыі пачалі баявую апэрацыю па вызваленьні Кувэйта пад назвай «Бура ў пустэльні», якая пасьпяхова завяршылася 24 лютага 1991 года.

З 17 студзеня па 24 лютага 1991 года праводзілася так званая бескантактавая фаза: масіраваныя ўдары з паветра, у якіх было задзейнічана да 1000 самалётаў, якія базаваліся як на наземных ваенна-паветраных базах, так і на 6 авіяносцах. Ірак адказваў абстрэламі тэрыторыі Ізраілю (які не прымаў удзела ў вайне) балістычнымі ракетамі «Скад» (18 сьнежня) і акцыямі «экалягічнага тэрарызму» (гэта значыць злівам нафты ў Пэрсідскі заліў, 25 сьнежня).

29 студзеня іракскія войскі ўварваліся ў саўдаўскі гарадок Рос-эль-Хафджы. Гэтае сталася нечаканасьцю для Кааліцыі, аднак амаль адразу пачаліся спробы адбіць горад. 1 лютага 1991 горад Рос-эль-Хафджы быў адбіты (гл. Бітва пры Хафджы).

Аперацыя «Шабля пустэльні»[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сьхэма наземнага наступу войскаў міжнароднай кааліцыі

24 лютага — 28 лютага 1991 — наземная апэрацыя, якая завяршылася вызваленнем Кувэйта і ўзнаўленьнем status quo. Камандуючы міжнацыянальнымі сіламі гэнэрал Шварцкопф зрабіў асноўны ўдар не на кувэйтском кірунку, дзе яго чакала іракскае камандаваньне, якое падрыхтавала тамака статычную абарону, а заходней, у пустынным раёне ўздоўж саудаўска-іракскай мяжы. Сталіца Кувэйта была вызваленая за двое сутак; надыходзячыя з захаду войска кааліцыі падышлі да Басры, практычна акружыўшы адступаючыя з Кувэйта іракскія сілы. Раніцай 28 лютага Садам Хусэйн абвясьціў аб спыненьні агню і прыняцці Іракам усіх патрабаваньняў ААН. 3 марта Норман Шварцкопф і Халэд бін Султан на захопленай іракскай авіябазе Сафван падпісалі з прадстаўнікамі іракскага боку дамову аб спыненьні агню.

Страты бакоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страты Кааліцыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дадзеныя па стратах міжнароднай кааліцыі носяць разрознены характар. Найболей поўныя дадзеныя існуюць па стратах ЗША. У прыведзены ніжэй спіс ня ўключаныя некаторыя страты іншых краін-удзельніц МК, панесеныя да пачатку баявых дзеяньняў і пасьля іх канчатка.

  • ЗША
    • Людскія страты: 298 загінулых, у тым ліку 147 — баявыя страты. Найбольшыя страты (17 чалавек забітымі) панесла 1-я механізаваная дывізія; незвычайна высокім быў узровень страт ад так званага «дружалюбнага агню» (23 %).
    • Страты ў тэхніцы: 6 танкаў, 1 гаўбіца, 9 адзінак іншай бронетэхнікі.
    • Страты ў авіяцыі: 40 самалётаў (у тым ліку 28 ад дзеяньняў суперніка), 23 шрубалёта (у тым ліку 5 ад дзеянняў суперніка).
    • Страты на флёце: два вайсковых карабля, «Прынстан» і «Трыпалі», атрымалі пашкоджаньні, падарваўшыся на мінах.
  • Вялікабрытанія
    • Людскія страты: 24 загінулых, у тым ліку 11 ад «дружалюбнага агню».
    • Страты ў авіяцыі: 7 самалётаў (Tornado).
  • Саудаўская Арабія: 44 загінулых.
  • Эгіпет: 14 загінулых
  • Францыя: 2 загінулых
  • Кувэйт: страчаны 1 самалёт.
  • Італія: страчаны 1 самалёт.

Агульны лік загінулых у складзе сіл кааліцыі, акрамя страт амэрыканскага кантынгенту, 87 чалавек

Страты Ірака[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуюць розныя адзнакі страт Ірака ў вайне 1991 года. Адразу пасьля завяршэння баявых дзеяньняў у заходніх СМІ паведамлялася, што лік загінулых іракцаў можа дасягаць 100 тыс. чалавек. Некаторыя аўтары прытрымваюцца яшчэ больш высокіх лічбаў — да 200 тыс. загінулых.

Паводле афіцыйных дадзеных іракскага ўрада, апублікаваным пасьля вайны, ахвярамі паветраных налётаў у 1991 годзе сталі 2278 мірных жыхары. Страты іракскага войска афіцыйна не паведамляліся. Па адзнацы дасьледніка Карла Канэты, у выніку паветраных бамбаванняў і наземных баявых дзеяньняў іракскія ўзброеныя сілы страцілі каля 20 тыс. чалавек забітымі. У Кувэйце ў перыяд з пачатку акупацыі да пачатку ваеннай актыўнасці МК загінула каля 200 іракскіх салдатаў, з іх 126 у выніку згубы ваенна-транспартнага самалёта, збітага чальцамі кувэйтскага падпольля.

Ніжэй прыведзеная адзнака матэрыяльных страт узброеных сіл Ірака, апублікаваная Цэнтральным камандаваннем ЗША 7 сакавіка 1991 года. Паколькі яна зробленая «па гарачых слядах», некаторыя лічбы ў ёй могуць не супадаць з адзнакамі, зробленымі пазьней:

  • Авіяцыя. Зьнішчана 104 самалёта (з іх 36 у паветраных баях) і 19 шрубалётаў (з іх 5 у паветраных баях). Акрамя таго, 137 самалётаў пераляцелі ў Іран.
  • Бронетэхніка. Зньішчана, выведзена са строю, захоплена 3700 танкаў, 2400 іншых адзінак бронетэхнікі.
  • Артылерыя. Зьнішчана, выведзена са строю, захоплена 2600 ствалоў артылерыі.
  • Флёт. Зьнішчана 19 караблёў ВМС Ірака.

У агульнай складанасьці зьнішчана або згубіла баяздольнасць 42 дывізіі ўзброеных сіл Ірака. Сілы ЗША захапілі ў палон 71 204 іракскіх вайскоўцаў (інфармацыя аб колькасці палонных у войскаў іншых краін кааліцыі адсутнічае).

Ізраіль[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ізраіль, які не ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, папакутаваў ад ваеннай актыўнасьці іракскага войска (абстрэлах тэрыторыі Ізраілю балістычнымі ракетамі тыпу «Скад»), яго страты склалі 4 забітых і 300 параненых.