Вісьбю

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Вісьбю
швэдз. Visby
Выгляд на цэнтар Вісьбю з парку Альмедален
Выгляд на цэнтар Вісьбю з парку Альмедален
Visby vapen.svg
Герб Вісьбю
Краіна: Швэцыя
Лэн: Готлянд
Плошча: 12 44 км²
Насельніцтва
колькасьць: 22 593 чал. (2010)
шчыльнасьць:
Часавы пас: UTC+1
летні час: UTC+2
Геаграфічныя каардынаты: 57°38′5″ пн. ш. 18°17′57″ у. д. / 57.63472° пн. ш. 18.29917° у. д. / 57.63472; 18.29917Каардынаты: 57°38′5″ пн. ш. 18°17′57″ у. д. / 57.63472° пн. ш. 18.29917° у. д. / 57.63472; 18.29917
Вісьбю на мапе Швэцыі
Вісьбю
Вісьбю
Вісьбю
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Вісьбю (па-швэдзку: Visby) — галоўны горад швэдзкага востраву Готлянд, цэнтар аднайменнага лэну. Найбольш захаваны ў Скандынавіі сярэднявечны горад, турыстычны цэнтар, помнік Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Насельніцтва — 22 593 чал.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Назва гораду паходзіць ад старажытнаскандынаўскага vi — (паганскае) месца для прынашэньня ахвяраў, і by — горад[1] (у сучаснай швэдзкай мове сэнс гэтага слова зьмяніўся на «вёска», але ў іншых скандынаўскіх мовах, у т.л. гутнійскай, ён захаваўся).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У VIIIX стагодзьдзях на ўзьбярэжжы Готлянду існаваў шэраг невялічкіх пасяленьняў, сярод якіх былі Копарсьвік, за 1 км на поўдзень ад сучаснага Вісьбю, і Густаўсьвік — за 2 км на поўнач ад гораду. У сярэдзіне XI стагодзьдзя пастаянная забудова зьявілася і на тэрыторыі самога Вісьбю[2]. Паселішча хутка пачынае расьці, і ўжо ў 1140 г. выбівае сваю манэту. Росту гораду спрыяў гандаль са швэдзкімі, дацкімі і рускімі валадарамі. У 1161 Генрых Леў надаў Вісьбю дазвол на гандаль ва ўсёй тагачаснай Саксоніі. Адначасова пачынае нарастаць канфлікт зь немцамі за наўгародзкі рынак.

Толькі ў 1203 г. Вісьбю ўпершыню згадваецца пісьмова: кроніка Генрыха Латвійскага гаворыць аб пілігрымах, якія вярталіся празь Вісьбю ў Інфлянты. Пры гэтым аўтар кронікі называе Вісьбю civitas — т.б. «буйны горад».

Ганзэйскі пэрыяд[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Макет-рэканструкцыя сярэднявечнага порту Вісьбю

Ужо ў XIII стагодзьдзі Вісьбю быў важным горадам для набіраючай моц Ганзы. У гэты час даволі істотную частку насельніцтва гораду складалі этнічныя немцы, але рашаючую ролю ў гандлі гралі ўсё ж карэнныя готляндцы. Напрыканцы таго ж стагодзьдзя паміж Вісьбю і сялянамі Готлянду пачалася грамадзянская вайна. Адбылося гэта, хутчэй за ўсё таму, што ў 1285 г. месьцічы былі вымушаныя падпарадкавацца каралю Магнусу Лядулёсу і павысіць падаткі, а таксама пабудаваць мытню для ўвозу сялянскіх тавараў. Паколькі готляндзкі порт знаходзіўся ў Вісьбю, гэта выклікала незадаволеннасьць з боку сялянаў. Магнус Лядулёс стаў на бок Вісьбю, і перамога засталася за горадам. У якасьці помсты сяляне зачынілі готляндзкі гандлёвы двор у Ноўгарадзе, што адмоўна паўплывала на прэстыж жыхароў усяго востраву, і пачынаючы з 1294 галоўныя пазыцыі ў ганзэйскім гандлі пачынае займаць Любэк.

Каля 1228 г. манахі Ордэну дамініканаў заснавалі ў Вісьбю першы ў Швэцыі кляштар. У 1263 было завершанае будаўніцтва сяміпавярховага г.зв. Лільегорнскага дому — найвышэйшага з захаваўшыхся ў сучасным Вісьбю сярэднявечных будынкаў. Яшчэ адным будынкам XIII стагодзьдзя зьяўляецца Старая аптэка.

Адна з ахвяраў нападу 1361 году Вальдэмара Атэрдага

У 1361 Готлянд быў атакаваны дацкім каралём Вальдэмарам Атэрдагам. Спачатку жыхары Вісьбю пасіўна назіралі за тым, як готляндзкія сяляне церпяць паразу ад дацкіх кнэхтаў, а па сканчэньні гэтае бітвы дамовіліся з датчанамі аб тым, што здадуць ім горад бяз бою, у абмен на захаваньне ганзэйскіх прывілеяў[3]. Гэта дазволіла Вісьбю фармальна мець статус вольнага гораду. У 1391, 1394 і 1398 Вісьбю быў разрабаваны піратамі (г.зв. Віталійскімі братамі). Тады ў 1398 умяшаліся рыцары Тэўтонскага ордэну, якія прагналі віталійскіх братоў з востраву, але ў 1408, з мэтай гарантыі міру з Кальмарскай уніяй, прадалі ўвесь Готлянд, разам зь Вісьбю, дацкай каралеве Маргарыце.

У 1411 кароль Эрык Памэранскі распачаў у Вісьбю будаўніцтва замку Вісбарг, у якім пасяліўся ў 1437 г. Ён вёў барацьбу супраць Ганзы, што адмоўна сказалася на разьвіцьці гораду і выклікала яго ізаляцыю.

Пасьля сярэднявечча[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1525 узьнік канфлікт паміж Любэкам і прыхільнікам скінутага дацкага караля Крыстыяна II, марскім афіцэрам Сёрэнам Норбю, рэзыдэнцыяй якога зьяўляўся ў тый час замак Вісбарг: 12 верасьня, калі Норбю адсутнічаў у Вісьбю, любэкцы напалі на горад. Абаронцы Вісьбю падпалілі горад у чатырох месцах, каб ускладніць ворагу яго аблогу, а самі схаваліся ў замку. У выніку горад быў разрабаваны, а некалькі зь яго цэркваў пераўтварыліся ў руіны. Наступіўшы з гэтага часу і цягнуўшыйся да XVIII стагодзьдзя глыбокі заняпад не дазволіў месьцічам пазбавіцца ад руінаў і пабудаваць новыя будынкі. Гэта зьявілася адной з прычынаў, чаму ў наш час Вісьбю атрымаў турыстычную мянушку «гораду ружаў і руінаў».

Замак Вісбарг у 1679 годзе

У 1645 г., у выніку Брэмсэбрускага міру, Вісьбю становіцца швэдзкім, але ў 1675-1679 гг. быў зноў часова акупаваны датчанамі. У выніку паразы ў вайне са Швэцыяй, датчане былі вымушаныя пакінуць горад у 1679, але перад гэтым дацкі адмірал Нільс Юэль загадаў узарваць замак Вісбарг[4].

У час Расейска-швэдзкай вайны, 22 красавіка 1808 на Готлянд высадзіліся 2 000 расейскіх вайскоўцаў, на чале з адміралам Мікалаем Бодзіска. 24 красавіка яны завалодалі Вісьбю. Бодзіска абвясьціў сябе генэрал-губэрнатарам Готлянду, узяўшы на сябе паўнамоцтвы ляндзгёўдынгу. Але ўжо 16 траўня на Готлянд высадзіліся войскі швэдзкага адмірала Уляфа Рудальфа Сэдэрстрэма, і Бодзіска адразу капітуляваў, пазьбегнуўшы праліцьця крыві[5]. Ужо на наступны дзень расейцы пакінулі востраў. Цікава, што да іх прыходу месьцічы ўжо пасьпелі адсьвяткаваць Пасху паводле грэгарыянскага каляндару, а потым расейцы адсьвяткавалі яе паводле юліянскага. Такім чынам, Сабор Вісьбю стаў першай у Швэцыі царквой, дзе сьвяткавалася расейская праваслаўная літургія.

З пачатку XIX стагодзьдзя пісьменьнікі і мастакі пачынаюць цікавіцца Вісьбю як гістарычным горадам, што да пачатку XX стагодзьдзя дало штуршок для разьвіцьця Вісьбю як турыстычнага цэнтру.

Сучасная гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1904 г. на вуліцах Вісьбю зьявіліся вулічныя ліхтары. У 1910 у дамы месьцічаў быў праведзены газ, а ў 1925 — вадаправод. Пачынаючы з 1920-х гадоў насельніцтва ўнутры гарадзкога муру пачало зьніжацца, а па-за мурам — істотна расьці. У 1960 была адчынена гарадзкая бібліятэка. У 1972 улады зьбіраліся зьнесьці гістарычны квартал Эстэртуль (даслоўна Старая мытня), але ўпершыню спыталіся меркаваньня месьцічаў, якія ў выніку выказаліся супраць.

У 1968 у гарадзкім парку Альмедален упершыню ладзіўся Альмедальскі тыдзень[6] — тыдзень, на працягу якога сустракаюцца прадстаўнікі розных швэдзкіх палітычных партыяў і арганізацыяў. З 1984 штогод у жніўні ладзіцца вядомы далёка за межамі Швэцыі Сярэднявечны тыдзень[7]. У 1995 Стары горад быў уключаны ў Сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО (пад назвай Ганзэйскі горад Вісьбю). У 1998 была заснаваная Готляндзкая Вышэйшая школа, якая зь 1 ліпеня 2013 стала часткай Упсальскага ўнівэрсытэту (пад назвай Кампус Готлянд).

22 верасьня 2001 адкрылася Альмедальская бібліятэка, а 14 красавіка 2007 — кангрэс-гол, які атрымаў назву Wisby Strand Congress & Event Gotland.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Вісьбюсховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Wahlberg, Mats (2003). Svenskt ortnamnslexikon. Uppsala: Språk- och folkminnesinstitutet (SOFI). sid. 352.
  2. ^ Andrén, Anders (2011). Det medeltida Gotland: en arkeologisk guidebok. Lund: Historiska Media. sid. 67-68.
  3. ^ Andersson, Ingvar (1950). ”Visbys dagtingan”. Sveriges historia. Stockholm: Natur och kultur. sid. 92, 94.
  4. ^ Unger, Gunnar (1909). Illustrerad svensk sjökrigshistoria: afsedd för undervisningen vid k. sjökrigsskolan. D. 1, Omfattande tiden intill 1680.
  5. ^ Brunius, Carl Georg (1864). Gotlands konsthistoria. D. 1. Lund: Berlingska. sid. 77.
  6. ^ http://www.helagotland.se/nyheter/artikel.aspx?articleid=3874647
  7. ^ http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=94&artikel=305840