Карл Лінэй

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Карл Лінэй
Carl Linné
Carl Linnaeus
Carl von Linné
Carl von Linné.jpg
Партрэт Карла Лінэя работы Аляксандра Росьліна, 1775 год
Нарадзіўся 23 траўня 1707
Росхульт, Смоланд, Швэцыя
Памёр 10 студзеня 1778
Упсала, Швэцыя
Навуковая сфэра лекар і натураліст
Месца працы Упсальскі ўнівэрсытэт
Альма-матэр Упсальскі ўнівэрсытэт
Вядомы як Заснавальнік навуковай клясыфікацыі жывых арганізмаў
Узнагароды і прэміі Ордэн Палярнай зоркі

Карл фон Лінэй (па-швэдзку: Carolus Linnaeus; 23 траўня 1707, Росхульт, Смоланд, Швэцыя — 10 студзеня 1778, Упсала, Швэцыя) — швэдзкі прыродазнавец, стваральнік адзінай сыстэмы расьліннага і жывёльнага сьвету. Заклаў асновы сучаснай бінамінальнай намэнклятуры, увёўшы ў практыку сыстэматыкі так званыя nomina trivialia, якія пазьней сталі выкарыстоўвацца ў якасьці відавых эпітэтаў у бінамінальных назвах жывых арганізмаў. Аўтар найбольш пасьпяховай штучнай клясыфікацыі расьлінаў і жывёлаў, якая стала базысам для навуковай клясыфікацыі жывых арганізмаў.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нарадзіўся ў сям’і вясковага пастара. Бацькі хацелі, каб Карл стаў сьвятаром, але яго зь юнацтва захапляла прыродазнаўчая гісторыя, асабліва батаніка. Гэтыя заняткі заахвочваў мясцовы лекар, які параіў Лінэю абраць прафэсію мэдыка, бо тымчасова батаніка лічылася часткай фармакалёгіі. У 1727 г. Лінэй паступіў у Лундзкі ўнівэрсытэт, пазьней перайшоў ва Ўпсальскі ўнівэрсытэт, дзе выкладаньне батанікі і мэдыцыны было лепшае. Ва Ўпсале працаваў разам з Олафам Цэльсіем, тэолягам і батанікам-аматарам, якія ўдзельнічаў у падрыхтоўцы кнігі Біблейская батаніка (Hierobotanicum) — пераліку расьлінаў, згаданых у Бібліі. У 1729 г. у якасьці навагодняга падарунку Цэльсію Лінэй напісаў эсэ «Уводзіны да змовін расьлінаў» (Praeludia sponsalorum plantarun), у якім паэтычна апісаў працэс размнажэньня расьлінаў. У 1731 г., абараніўшы дысэртацыю, Лінэй стаў асыстэнтам прафэсара батанікі О. Рудбэка. У наступным годзе зьдзейсьніў вандроўку па Ляпляндыі, зьбіраючы ўзоры расьлінаў. Упсальскае навуковае таварыства, якое субсыдавала гэтую працу, апублікавала пра яе толькі кароткую справаздачу — «Флора Ляпляндыі» (Flora Lapponica). Падрабязная праца Лінэя пра расьліны Ляпляндыі выйшла толькі ў 1737 г., а жыва напісаны дзёньнік экспэдыцыі «Ляпляндзкае быцьцё» (Lachesis Lapponica) выйшаў ужо пасьля сьмерці Лінэя ў лацінскім перакладзе.

У 1733—1734 г. Лінэй чытаў лекцыі і вёў навуковую працу ва ўнівэрсытэце, напісаў шэраг кніг і артыкулаў. Аднак працяг мэдычнай кар’еры па традыцыі патрабаваў атрыманьня навуковай ступені за мяжой. У 1735 г. Лінэй паступіў у Хардэрвэйкскі ўнівэрсытэт у Нідэрляндах, дзе ў тым жа годзе атрымаў ступень доктара мэдыцыны. У Нідэрляндах зблізіўся зь вядомым лейдэнскім лекарам Г. Бургавэ, які парэкамэндаваў Лінэя бургамістру Амстэрдама Георгу Кліфарту, захопленаму садоўніку, які сабраў калекцыю экзатычных расьлінаў. Кліфарт зрабіў Лінэя сваім асабістым лекарам і даручыў яму вызначыць і клясыфікаваць яго разводныя расьліны. Вынікам стаў трактат «Кліфартаўскі сад» (Hortus Cliffortianus), апублікаваны ў 1737 г.

У 1736—1738 г. у Нідэрляндах выйшлі першыя выданьні працаў Лінэя: у 1736 — «Сыстэма прыроды» (Systema naturae), «Батанічная бібліятэка» (Bibliotheca botanica) і «Асновы батанікі» (Fundamenta botanica); у 1737 г. — «Крытыка батанікі» (Critica botanica), «Роды расьлінаў» (Genera plantarum), «Флёра Ляпляндыі» (Flora Lapponica) і «Кліфартаўскі сад» (Hortus Cliffortianus); у 1738 г. — «Клясы расьлінаў» (Classes plantarum), «Сход родаў» (Corollarium generum) і «Палавы мэтад» (Methodus sexualist). У 1738 г. Лінэй адрэдагаваў кнігу пра рыб «Іхтыялёгія» (Ichthyologia), пакінутую няскончанай пасьля сьмерці яго сябра Пэтэра Артэдзі. Батанічныя працы, асабліва «Роды расьлінаў», ляглі ў аснову сучаснай сыстэматыкі расьлінаў. У іх Лінэй апісаў і ўжыў новую сыстэму клясыфікацыі, значна спрасьціўшую вызначэньне арганізмаў. У мэтадзе, які ён назваў «палавым», націск рабіўся на будову і колькасьці рэпрадуктыўных структураў расьлінаў, г.зн. тычачак і песьцікаў.

Яшчэ больш сьмелай была «Сыстэма прыроды», спроба разьмеркаваць усе стварэньні прыроды — жывёлаў, расьлінаў і мінэралаў — па клясах, атрадах, родах і відах, а таксама вызначыць правілы іх ідэнтыфікацыі. Выпраўленыя і дапоўненыя выданьні гэтага трактата выходзілі 12 раз на працягу жыцьця Лінэя і некалькі разоў перавыдаваліся пасьля яго сьмерці.

У 1738 г. Лінэй па даручэньні Кліфарта наведаў батанічныя цэнтры Ангельшчыны. Атрымаў запрашэньні працаваць у Нідэрляндах і Нямеччыне, аднак аддаў перавагу вяртанню ў Швэцыю і ў 1739 г. адкрыў мэдычную практыку ў Стакгольме. У 1741 г. быў прызначаны прафэсарам мэдыцыны Ўпсальскага ўнівэрсітэта, а ў 1742 г. — прафэсарам батанікі. Наступныя гады Лінэй галоўным чынам выкладаў, аднак тады ж зьдзейсьніў некалькі навуковых экспэдыцыяў у малавывучаныя вобласьці Швэцыі. Зьбіральнікі ўсяго сьвету дасылалі яму асобнікі невядомых формаў жывога, і Лінэй апісваў у сваіх кнігах лепшыя знаходкі.

У 1745 г. Лінэй апублікаваў працу «Флёра Швэцыі» (Flora Suecica), у 1746 г. — «Фаўна Швэцыі» (Fauna Suecica), у 1748 г. — «Упсальскі сад» (Hortus Upsaliensis). У Швэцыі і за мяжой працягвалі выходзіць новыя выданьні «Сыстэмы прыроды». Некаторыя зь іх, асабліва шостае (1748), дзесятае (1758) і дванаццатае (1766), зьмяшчалі дадатковыя матэрыялы. Вядомае 10-е і 12-е выданьні сталі энцыкляпэдычнымі шматтомнікамі, якія зьмяшчалі кароткія апісаньні ўсіх вядомых тымчасова відаў жывёлаў, расьлінаў і мінэралаў. Артыкул пра кожны від дапаўнялася інфармацыяй пра яго геаграфічны распаўсюд, асяродзьдзе абітаньня, паводзінах і разнавіднасьцях. Менавіта ў 10-м выданьні Лінэй упершыню даў падвойныя (бінарныя, ці бінамінальныя) назвы ўсім вядомым яму відам жывёлаў. У 1753 г. Лінэй скончыў працу «Віды расьлінаў» (Species plantarum); у ёй зьмяшчаліся апісаньні і бінарныя назвы ўсіх відаў расьлінаў, якія вызначылі сучасную батанічную намэнклятуру. У кнізе «Філязофія батанікі» (Philosophia botanica), якая выйшла ў 1751 г., Лінэй афарыстычна выказаў прынцыпы, якімі ён кіраваўся пры вывучэньні расьлінаў.

Бінарная сыстэма прадвызначае, што ў кожнага віда расьлінаў і жывёлаў ёсьць адзіная навуковая назва (бінамэн), якая належыць толькі яму аднаму і складаецца ўсяго з двух словаў (лацінскіх ці латынізаваных). Першае зь іх — агульнае для цэлай групы блізкіх адзін да аднаго відаў, складнікаў аднаго біялягічнага роду. Другое — відавы эпітэт — уяўляе сабою прыметнік ці назоўнік, які датычыць толькі да аднаго віду дадзенага роду. Так, леў і тыгр, якія ўключаюцца ў род Каты (Felis), завуцца адпаведна Felis leo і Felis tigris, а воўк з роду Сабакі (Canis) — Canis lupus. Сам Лінэй не надаваў бінарнай сыстэме адмысловага значэньня і рабіў націск на полінамінальную, г.зн. шматслоўную назву-апісаньне, а адпаведны яму бінамэн сам лічыў простай назвай (nomen trivialis), якая ня мела навуковага значэньня і прызначанай ўсяго толькі палегчыць запамінаньне віду.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Карл Лінэйсховішча мультымэдыйных матэрыялаў