Біялёгія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Біялёгія (ад грэцкага βίος — жыцьцё і λόγος — вучэньне) — сукупнасьць навук пра жывое.

Прадмет біялёгіі — усе праявы жыцьця: будова й функцыі жывых істотаў ды іх прыродных супольнасьцяў, распаўсюджаньне, вытокі й разьвіцьцё, сувязі паміж сабой і нежывой прыродаю. Мэты біялёгіі — вывучэньне заканамернасьцяў гэтых праяўленьняў, раскрыцьцё сутнасьці жыцьця, сыстэматызацыя жывых істотаў.

Зьмест

[рэдагаваць] Гісторыя біялёгіі

Асноўны артыкул: Гісторыя біялёгіі

Хоць канцэпцыя біялёгіі як асобнай прыродазнаўчай навукі ўзьнікла толькі ў XIX стагодзьдзі, біялягічныя дысцыпліны зарадзіліся раней у мэдыцыне й прыродазнаўчай гісторыі. Звычайна іхнюю традыцыю вядуць ад такіх антычных навукоўцаў як то Арыстотэль і Гален, а таксама цераз арабскіх мэдыкаў аль-Джахіза[1] ібн-Сіну[2], ібн-Зухры[3] й ібн-аль-Нафізу[4]. У эпоху Адраджэннья біялягічная думка ў Эўропе была рэвалюцыянізавана дзякуючы вынаходзтву кнігадрукаваньня й распаўсюджваньню друкаваных працаў, цікавасьці да экспэрымэнтальных дасьледваньняў і адкрыцьцю мноства новых тыпаў жывёл і расьлін у эпоху Вялікіх геаграфічных адкрыцьцёў. У той час працавалі выбітныя розумы Андрэас ван Вэзэль і Ўільям Гарвэй, якія заклалі падмурак сучаснай анатоміі й фізыялёгіі. Крыху пазьней Карл Лінэй і Бюфон зьдзейсьнілі велізарную працу па клясыфікацыі формаў жывых і выкапнёвых істот. Мікраскапія адкрыла для назіраньня раней невядомы сьвет мікраарганізмаў, заклаўшы падмурак для разьвіцьця вузавай тэорыі. Разьвіцьцё прыродазнаўства адбылося збольшага дзякуючы зьяўленьню мэханістычнай філязофіі, што спрыяла разьвіцьцю прыродазнаўчай гісторыі [5][6].

Да пачатку XIX стагодзьдзя некаторыя сучасныя біялягічныя дысцыпліны, як то батаніка й заалёгія, дасягнулі прафэсійнага ўзроўню. Лявуазье й іншыя хімікі й фізыкі пачалі збліжэньне ўяўленьняў пра жывую й нежывую прыроду. Натуралісты, як то Аляксандар Гумбальт, дасьледавалі ўзаемадзеяньне арганізмаў з навакольным асяродзьдзем і ягоную залежнасьць ад геаграфіі, закладваючы падмурак біягеаграфіі, экалёгіі й эталёгіі. У XIX стагодзьдзі разьвіцьцё вучэньня пра эвалюцыю паступова пацягнула разуменьне ролі выміраньня й зьменлівасьці тыпаў, а вузавая тэорыя паказала ў новым сьвятле будову жывога рэчыва. У спалучэньні з дадзенымі эмбрыялёгіі й палеанталёгіі гэтыя дасягненьні дазволілі Чарлзу Дарвіну стварыць цэласную тэорыю эвалюцыі шляхам натуральнага адбору. Да канца XIX стагодзьдзя ідэі самазараджэньня канчаткова саступілі месца тэорыі інфэкцыйнага агента як узбуджальніка захворваньняў. Але мэханізм успадкоўваньня бацькоўскіх прыкметаў усё яшчэ заставаўся таямніцай[7][8][5].

Напачатку XX стагодзьдзя Томас Морган і ягоныя вучні зноўку адкрылі законы, дасьледаваныя яшчэ ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя Грэгарам Мэндэлем, пасьля чаго пачала хутка разьвівацца генэтыка. Да 1930-х гадоў спалучэньне папуляцыйнай генэтыкі й тэорыі натуральнага адбору спарадзіла сучасную эвалюцыйную тэорыю ці нэадарвінізм. Дзякуючы разьвіцьцю біяхіміі былі адкрыты фэрмэнты й пачалася грандыёзная праца па апісаньні ўсіх працэсаў мэтабалізму. Раскрыцьцё структуры ДНК Ўатсанам і Крыкам дало магутны штуршок для разьвіцьця малекулярнай біялёгіі. За ёй рушыла ўсьлед пастуляваньне цэнтральнай догмы, расшыфраваньне генэтычнага коду, а напрыканцы XX стагодзьдзя — і поўная расшыфроўка генэтычнага коду чалавека й яшчэ некалькіх арганізмаў, найболей важных для мэдыцыны й сельскай гаспадаркі. Дзякуючы гэтаму зьявіліся новыя дысцыпліны геноміка й пратэёміка. Хоць павелічэньне колькасьці дысцыплінаў і надзвычайная складанасьць прадмета біялёгіі спарадзілі й працягваюць спараджаць сярод біёлягаў усё вузейшую спэцыялізацыю, біялёгія працягвае заставацца адзінай навукай, і дадзеныя з кожнай біялягічнай дысцыпліны, асабліва з геномікі, ужываюцца ўва ўсіх астатніх[9][10][11][12].

[рэдагаваць] Біялягічны сьвет

Існуе пяць прынцыпаў, што аб’ядноўваюць усе біялягічныя дысцыпліны ў адзіную навуку пра жывую матэрыю[13]:

[рэдагаваць] Вузавая тэорыя

Асноўны артыкул: Вузавая тэорыя

Вуза — базавая адзінка жыцьця. Паводле вузавай тэорыі, усё жывое рэчыва складаецца з адной ці больш вузай, або з прадуктаў сакрэцыі гэтых вузаў. Напрыклад, ракавіны, косьці, скура, сьліна, страўнікавы сок, ДНК, вірусы. Усе вузы паходзяць зь іншых шляхам вузавага падзелу, і ўсе вузы шматвузавага арганізма паходзяць з адной аплодненай яйкаклеткі. Нават праходжаньне паталягічных працэсаў, як то бактэрыяльная ці вірусная інфэкцыя, залежыць ад вузаў, якія зьяўляюцца іхняй фундамэнтальнай часткай[14].

[рэдагаваць] Эвалюцыя

Асноўны артыкул: Эвалюцыя

Цэнтральная падмуркавая канцэпцыя ў біялёгіі складаецца з таго, што жыцьцё з часам зьмяняецца й разьвіваецца пасродкам эвалюцыі, і што ўсе вядомыя формы жыцьця на Зямлі маюць агульнае паходжаньне. Гэта абумовіла падабенства асноўных адзінак і працэсаў жыцьцядзейнасьці, якія згадваліся вышэй. Тэрмін «эвалюцыя» быў уведзены ў навуковы лексыкон Жанам-Батыстам Лямаркам у 1809 годзе. Чарлз Дарвін праз пяцьдзесят гадоў выявіў, што ейнай рухальнай сілай зьяўляецца натуральны адбор, гэтак жа як штучны адбор сьвядома ўжываецца чалавекам для стварэньня новых пародаў жывёл і гатункаў расьлін[15]. Пазьней у сынтэтычнай тэорыі эвалюцыі дадатковым мэханізмам эвалюцыйных зьменаў быў пастуляваны генэтычны дрэйф.

Эвалюцыйная гісторыя тыпаў, якая апісвае іхныя зьмены й генеалягічныя стасункі паміж сабою, завецца філягенэз. Інфармацыя пра філягенэз назапашваецца з розных крыніц, у прыватнасьці, шляхам параўнаньня пасьлядоўнасьцяў ДНК ці выкапнёвых рэштак і сьлядоў старажытных арганізмаў. Да XIX стагодзьдзя лічылася, што ўва вызначаных умовах жыцьцё можа самазараджацца. Гэтай канцэпцыі процістаялі пасьлядоўнікі прынцыпу, сфармуляванага Уільямам Гарвэем: «усё зь яйка» (па-лацінску: Omne vivum ex ovo), асноватворнага ў сучаснай біялёгіі. У прыватнасьці, гэта азначае, што існуе бесперапынная лінія жыцьця, якая злучае момант першапачатковага ейнага ўзьнікненьня зь цяперашнім часам. Любая група арганізмаў мае агульнае паходжаньне, калі ў яе ёсьць агульны продак. Усе жывыя істоты на Зямлі, якія жывуць сёньня, і вымерлыя, паходзяць ад агульнага продка ці агульнай сукупнасьці генаў. Агульны продак усіх жывых істотаў зьявіўся на Зямлі каля 3,5 млрд гадоў назад. Галоўным доказам тэорыі агульнага продка лічыцца ўнівэрсальнасьць генэтычнага коду.

[рэдагаваць] Тэорыя гена

Схематычны выгляд ДНК, першаснага генэтычнага матэрыялу
Асноўны артыкул: Ген

Форма й функцыі біялягічных аб'ектаў узнаўляюцца з пакаленьня ў пакаленьне генамі, якія зьяўляюцца элемэнтарнымі адзінкамі спадчыннасьці. Фізіялягічная адаптацыя да навакольнага асяродзьдзя ня можа быць закадавана ў генах і быць успадкаванай у нашчадхтве. Характэрна, што ўсе існыя формы зямнога жыцьця, у тым ліку, бактэрыі, расьліны, жывёлы й грыбы, маюць адны й тыя ж асноўныя мэханізмы, прызначаныя да капіяваньня ДНК і сынтэзу бялку. Напрыклад, бактэрыі, у якія ўводзяць ДНК чалавека, здольныя сынтэзаваць чалавечыя бялкі.

Сукупнасць генаў арганізму ці вузы завецца геном. Ён захоўваецца ў адной ці некалькіх храмасомах. Храмасома — доўгі ланцужок ДНК, на якой можа быць мноства генаў. Калі ген актыўны, то пасьлядоўнасьць ягонага ДНК капіюецца ў пасьлядоўнасьці РНК пасродкам транскрыпцыі. Затым рыбасома можа выкарыстоўваць РНК, каб сынтэзаваць пасьлядоўнасьць бялку, адпаведную коду РНК, у працэсе, названым трансляцыя. Бялкі могуць выконваць як структурныя, гэтак і каталітычныя функцыі.

[рэдагаваць] Гомэастаз

Асноўны артыкул: Гомэастаз

Гомэастаз — здольнасьць адкрытых сыстэм рэгуляваць сваё ўнутранае асяродзьдзе так, каб падтрымліваць ягоную сталасьць пасродкам мностваў карэктавальных уздзеяньняў, якія кіруюцца рэгулятарнымі мэханізмамі. Усе жывыя істоты, як шматвузавыя, гэтак і аднавузавыя, здольныя падтрымліваць гомэастаз. На вузавым узроўні, напрыклад, падтрымліваецца сталая кіслотнасьць унутранага асяродзьдзя (pH). На ўзроўні арганізма ў цеплакроўных жывёлаў падтрымліваецца сталая тэмпэратура цела. У асацыяцыі з тэрмінам экасыстэма пад гомэастазам разумеюць, у прыватнасьці, падтрыманьне расьлінамі сталай канцэнтрацыі атмасфэрнага двухвокісу вуглярода на Зямлі.

[рэдагаваць] Энэргія

Асноўны артыкул: Біяэнэргетыка

Выжываньне любога арганізму залежыць ад няспыннага прытоку энэргіі. Энэргія чэрпаецца з рэчываў, якія служаць ежай, і пасродкам адмысловых хімічных рэакцыяў выкарыстоўваецца для пабудовы й падтрыманьня структуры й функцыяў вузаў. У гэтым працэсе малекулы ежы выкарыстоўваюцца як для выманьня энэргіі, гэтак і для сынтэзу біялягічных малекул уласнага арганізма.

Першаснай крыніцай энэргіі для ўсіх зямных істотаў зьяўляецца Сонца. Светлавая энэргія ператвараецца расьлінамі ў хімічную ў прысутнасьці вады й некаторых мінэралаў. Частка атрыманай энэргіі выдаткоўваецца на нарошчваньне біямасы й падтрыманьне жыцьця, іншая частка — губляецца ў выглядзе цеплыні й адыходаў жыцьцядзейнасьці. Агульныя мэханізмы ператварэньня хімічнай энэргіі ў карысную для падтрыманьня жыцьця завуцца дыханьне й мэтабалізм.

[рэдагаваць] Біялягічныя дысцыпліны

[рэдагаваць] Дысцыпліны, зьвязаныя з біялёгіяй

[рэдагаваць] Крыніцы

  1. ^ Conway Zirkle (1941), Natural Selection before the «Origin of Species», Proceedings of the American Philosophical Society 84 (1): 71-123.
  2. ^ D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), «Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century», Clinical Pharmacology & Therapeutics 67 (5), p. 447—450 [449].
  3. ^ Islamic medicine, Hutchinson Encyclopedia.
  4. ^ S. A. Al-Dabbagh (1978). «Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation», The Lancet 1, p. 1148.
  5. ^ a b Ernst Mayr, «The Growth of Biological Thought», 1985, ISBN 978-0-674-36446-2
  6. ^ Magner, LN «A History of the Life Sciences», ISBN 978-0-8247-0824-5
  7. ^ Futuyma, DJ «Evolution», 2005, ISBN 978-0-87893-187-3
  8. ^ Coleman, W «Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function and Transformation», 1978, ISBN 978-0-521-29293-1
  9. ^ Allen, GE «Life Science in the Twentieth Century», 1978, ISBN 978-0-521-29296-2
  10. ^ Fruton, JS «Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology», 1999, ISBN 978-0-300-07608-0
  11. ^ Morange, M & Cobb, M «A History of Molecular Biology», 2000, ISBN 978-0-674-00169-5
  12. ^ Smocovitis, VB «Unifying Biology», 1996, ISBN 978-0-691-03343-3
  13. ^ Avila, Vernon L. "Biology: investigating life on earth", 1995, ISBN 0-86720-942-9
  14. ^ Mazzarello, P «A unifying concept: the history of cell theory», 1999
  15. ^ Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

Commons-logo.svg  Біялёгія — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Матылёк Гэта — накід артыкула па біялёгіі. Вы можаце дапамагчы Вікіпэдыі, пашырыўшы яго.

Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/w/index.php?title=Біялёгія&oldid=1288526»
Асабістыя прылады
Прасторы назваў

Варыянты
Дзеяньні
Навігацыя
Удзел
Інструмэнты
На іншых мовах