Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэрг

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Кляўс Шэнк Фон Штаўфэнбэрґ
па-нямецку: Claus Schenk Graf von Stauffenberg
15 лістапада 190721 ліпеня 1944
Claus Schenk Graf von Stauffenberg small.jpg
Мянушка Чырвоны Граф; Нямецкі Ленін
Месца нараджэньня Етынген, Нямецкая Імпэрыя
Месца сьмерці Бэрлін, Трэці Райх
Прыналежнасьць Нямецкая імпэрыя
Ваймарская рэспубліка
Трэці Райх
Гады службы 1926—1944
Званьне палкоўнік
Узнагароды
Ордэн Жалезны крыж 2-й клясы
Ордэн Жалезны крыж 1-й клясы
Нямецкі крыж у золаце
Нагрудны знак За раненне ў золаце
Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэрг у Вікісховішчы

Кляўс Філіп Марыя Шэнк ґраф фон Штаўфэнбэрґ (па-нямецку: Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg, 15 лістапада 1907, Етынген — 21 ліпеня 1944, Бэрлін) — палкоўнік вэрмахта, адзін з асноўных удзельнікаў групы змоўшчыкаў, якія сплянавалі й ажыцьцявілі замах на жыцьцё Адольфа Гітлера 20 ліпеня 1944 году.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Арыстакрат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ґраф Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэрґ нарадзіўся ў адной з найстарэйшых арыстакратычных сем’яў Паўднёвай Нямеччыны, цесна зьвязанай з каралеўскім домам Вюртэмбэргу — бацька графа займаў высокую пасаду пры двары апошняга караля Вюртэмбэрґа.

Кляўс быў трэцім сынам у сям’і. Ягоныя старэйшыя браты, Бэртальд і Аляксандар, пазьней таксама прынялі ўдзел у змове.

Выхоўваўся ў духу каталіцкай набожасьці, нямецкага патрыятызму й манархічнага кансэрватызму. Атрымаў выдатную адукацыю, меў літаратурныя схільнасьці. У 1923 разам з братам Бэртальдам увайшоў у круг Стэфан Гэоргэ Стэфана Гэоргэ й да канца сваіх дзён схіляўся перад гэтым паэтам.

1 красавіка 1926 а Штаўфэнбэрґ быў залічаны ў 17-й кавалерыйскі полк у Бамбэргу. У 19271928 гг. вучыўся ў пяхотным вучылішчы ў Дрэздэне. У красавіку 1932 з нагоды прэзыдэнцкіх выбараў выступіў супраць Гіндэнбурґа ў падтрымку Гітлера.

У траўні 1933 атрымаў званьне лейтэнанта. Штаўфэнбэрґ прымаў удзел у ваенным навучаньні штурмавікоў і арґанізаваў перадачу райхсвэру нелегальнага арсэнала зброі. 26 верасьня 1933 году ажаніўся на Ніне Фраін фон Лерхэнфэльд.

У 1934 годзе атрымаў прызначэньне ў кавалерыйскую вучэльню ў Гановэру. У гэты час кавалерыя паступова перафармавалася ў матарызаваныя войскі.

6 кастрычніка 1936 году прыступіў да вучобы ў Вайсковай акадэміі ґенэральнага штабу ў Бэрліне. У 1938 годзе пасьля заканчэньня акадэміі прызначаны 2-м Афіцэрам ґенэральнага штабу пад пачаткам ґенэрал-лейтэнанта Эрыха Ґэпнэра. Удзельнічаў у акупацыі Судзецкой вобласьці.

Штаўфэнбэрґ у 1926 годзе

Вайна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1939 годзу з пачаткам Другой сусьветнай вайны ў якасьці обэр-лейтэнанта у танкавай дывізіі Штаўфэнбэрґ ўдзельнічаў у польскай кампаніі.

З Польшчы ён пісаў жонцы: [1][2]

Насельніцтва — неверагодны зброд. Шмат габрэяў і полукровак. Гэтым людзям добра, калі імі кіруеш пугай. Тысячы зьняволеных спатрэбяцца для сельскай гаспадаркі Нямеччыны. Яны працавітыя, паслухмяныя й непатрабавальныя.

Петэр граф Ёрк фон Вартэнбург і Ульрых граф Швэрын фон Шванэнфэльд зьвярнуліся да Штаўфэнбэрґу з просьбай прыняць прызначэньне на пасаду ад’ютанта камандуючага сухапутных войскаў Вальтэра фон Браўхіча для ўдзелу ў спробе перавароту. Але Штаўфэнбэрґ адмовіўся.

У 1940 годзе ў якасьці афіцэра ґенштаба ўдзельнічаў у францускай кампаніі. Атрымаў прызначэньне ў аргаддзел камандаваньня сухапутных войскаў. У сьнежні 1941 году падтрымаў засяроджваньне каманднай ўлады ў руках Гітлера.

У 1942 годзе ў сілу масавых забойстваў габрэяў, палякаў і савецкіх людзей, а таксама бясталентнага вядзеньня ваенных дзеяньняў Штаўфэнбэрґ далучыўся да ўдзельнікаў Супраціву.

У 1943 годзе атрымаў прызначэньне ў 10-ю танкавую дывізію, якая павінна была забясьпечыць адступленьне ґенэрала Эрвіна Ромэля ў Паўночнай Афрыцы. Падчас налёту быў цяжка паранены, страціўшы левае вока, правую руку Й два пальцы на левай руцэ.

ПасЬля выздараўленЬня вярнуўся ў строй. Да гэтага часу ён ужо зразумеў, што Гітлер вядзе Нямеччыну да катастрофы.

Удзел у змове[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Падрыхтоўка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадбачачы немінучае паражэнЬне ў вайне, група нямецкіх ґенэралаў і афіцэраў пайшла на змову, мэтай якой было фізычнае ўстараненьне Гітлера. Змоўшчыкі разьлічвалі, што пасьля ліквідацыі фюрэра яны змогуць заключыць мірны дагавор і такім чынам пазьбегнуць канчатковага разгрому Нямеччыны.

Унікальная магчымасьць забясьпечыць посьпех змовы была зьвязана з тым, што на новым месцы службы — у штабе рэзэрву сухапутных войскаў на Бэндлерштрасэ ў Бэрліне — Штаўфэнбэрґ займаўся падрыхтоўкай так званага пляну «Валькірыя». Гэты плян, распрацаваны афіцыйна й ўзгоднены з самім Гітлерам, прадугледжваў меры па пераходзе кіраваньня краінай да штаба рэзерву сухапутных войскаў у выпадку ўнутраных беспарадкаў, калі сувязь зь Вярхоўным камандаваньнем вэрмахта будзе парушаная.

Па плянах змоўшчыкаў, менавіта на Штаўфэнбэрґа была ўскладзена задача ўсталяваць сувязь з камандзірамі рэґулярных вайсковых частак па ўсёй Нямеччыне пасьля замаху на Гітлера й аддаць ім распараджэньня пра арышты кіраўнікоў мясцовых нацыскіх арґанізацыяў і афіцэраў гестапа. У той жа час Штаўфэнбэрґ быў адзіным са змоўшчыкаў, якія мелі рэґулярны доступ да Гітлера, таму ў рэшце рэшт ён узяў на сябе і ажыцьцяўленьне самога замаху.

Замах[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьлева направа: Штаўфэнбэрґ, Еско фон Путкамэр, невядомы (стаіць спіной да аб’ектыву), Адольф Гітлер, Вільгельм Кейтэль. 15 ліпеня 1944.

На 20 ліпеня 1944 году ў стаўцы Гітлера была прызначаная чарговая нарада аб становішчы справаў на франтах. Удзельнікі змовы ґенерал-маёр Хелінг фон Траска й ягоны падначалены маёр Яхім Кун, вайсковы інжынер па адукацыі, падрыхтавалі для замаху 2 выбухныя прылады, якія Штаўфэнбэрґ паклаў у свой партфель. Актываваць дэтанатары трэба было самому Штаўфэнбэрґу непасрэдна перад замахам.

Штаўфэнбэрґ быў выкліканы ў палявую стаўку Вярхоўнага камандаваньня нямецкай арміі «Вольфшанцэ» («Ваўчынае лагво») пад горадам Растэнбург ва Ўсходняй Прусіі, дзе яму трэба было зрабіць даклад аб фармаваньні рэзэрвовых частак. Выклік на нараду завізаваў сам ґенерал-фэльдмаршал Вільгельм Кейтэль, начальнік Вярхоўнага камандаванЬня вэрмахта, галоўны саветнік Гітлера па ваенных пытаньнях.

Перад вылетам у стаўку Кляўс фон Штаўфэнбэрґ сустрэўся са сваім братам Бэртальдам і сказаў яму словы, якія той запісаў у дзёньніку: "Хто знойдзе ў сабе мужнасьць зрабіць гэта, увойдзе ў гісторыю як здраднік, але калі ён адмовіцца гэта зрабіць, то будзе здраднікам перад сваім сумленьнем ".

Штаўфэнбэрґ разьлічваў, што нарада будзе праходзіць у адным з бункераў. Выбух двух кіляграмаў выбухоўкі ў закрытым памяшканьні не пакідаў фюрэру практычна ніякіх шанцаў на выратаваньне. Аднак па прыбыцьці ў стаўку Штаўфэнбэрґ даведаўся, што нараду перанеслі на больш раньні час. Акрамя таго, яго праводзілі не ў бункеры фюрэра, а ў адным з драўляных будынкаў, так як у бункеры былі пачаты дадатковыя умацавальныя працы.

Знаходзячыся пад амаль бесперапынным назіраньнем, выпрабоўваючы дэфіцыт часу й дзейнічаючы адной пакалечанай рукой, Штаўфэнбэрґ змог актываваць дэтанатар толькі на адной выбуховай прыладзе. Нягледзячы на ​​тое, што выбух адной прылады прывёў бы да дэтанацыі й другой, Штаўфэнбэрґ па невядомых прычынах не стаў класьці назад у свой партфель блёк выбухоўкі, які застаўся без дэтанатару. Таму сіла выбуху апынулася ў два разы ніжэй чаканай. Праўда, Штаўфэнбэрґу атрымалася паставіць партфель побач з Гітлерам і пад добрапрыстойнай падставай выйсьці з пакою, калі да выбуху заставалася пяць хвілін. Але літаральна за лічаныя сэкунды да выбуху палкоўнік Хайнц Брандт пераставіў партфель, і масіўны дубовы стол выратаваў Гітлера ад выбухной хвалі[3].

Усяго ў бараку знаходзіліся 24 чалавекі. 17 зь іх атрымалі раненьні, яшчэ чацьвёра загінулі, а сам Гітлер цудам адкараскаўся лёгкай кантузіяй і раненьнем. Няўдача замаху дала яму чарговую нагоду сьцвярджаць, што яго захоўвае сам «провід».

Правал змовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Да гэтага моманту Штаўфэнбэрґ ужо пакінуў тэрыторыю Стаўкі й бачыў выбух з адлегласьці. Будучы упэўненым у посьпеху замаху, ён дабраўся да Растэнбургу й вылецеў у Бэрлін, дзе паведаміў ґенэралу Фрыдрыху Ольбрыхту (ўдзельніку змовы), што Гітлер мёртвы, і стаў настойваць на прывядзеньні пляну «Валькірыя» ў выкананьне. Аднак камандуючы рэзэрвам сухапутных войскаў ґенэрал-палкоўнік Фрыдрых Фром, які павінен быў падпісаць плян, вырашыў сам пераканацца ў гібелі Гітлера й датэлефанаваўся да Стаўкі. Даведаўшыся аб правале замаху, ён адмовіўся ад удзелу ў змове й быў арыштаваны змоўшчыкамі. Дзеяньні змоўшчыкаў былі падтрыманы апазыцыйна настроенымі ваеначальнікамі на месцах. Напрыклад, вайсковы губэрнатар Францыі, ґенэрал Шцюльпнагель, пачаў арышты чыноў СС і Гестапа.

Пасьведчанне аб сьмерці Штаўфэнбэрґа, выпісанае па месцы жыхарства ў Бамбэргу ў 1951 годзе; дата сьмерці пазначаная «20 ліпеня 1944 г., невядомы час»

Спрабуючы ажыцьцявіць свой плян, Штаўфэнбэрґ асабіста абзвоньваў камандзіраў частак і злучэньняў у Нямеччыне й на акупаваных тэрыторыях, пераконваючы іх выконваць загады новага кіраўніцтва — ґенэрал-палкоўніка Людвіга Бэка й ґенэрал-фэльдмаршала Віцлебэна — і правесьці арышты афіцэраў СС і гестапа. Некаторыя з тых, да каго ён зЬвяртаўся, сапраўды выканалі ягоныя ўказаньні й прыступілі да затрыманьняў. Аднак многія вайсковыя камандзіры аддалі перавагу дачакацца афіцыйнага пацьверджаньня гібелі Гітлера. Такога пацьверджаньня, аднак, не было — больш за тое, Гебельс неўзабаве абвясьціў па радыё, што Гітлер жывы.

У выніку ўжо да вечара таго ж дня батальён аховы вайсковай камэндатуры Бэрліна які захаваў вернасьць фюрэру, кантраляваў асноўныя будынкі ў цэнтры Бэрліна, а бліжэй да паўночы захапіў будынак штаба рэзэрву сухапутных войскаў на Бэндлерштрасэ. Кляўс фон Штаўфэнбэрґ, ягоны брат Бэртальд і іншыя змоўшчыкі былі схопленыя. Пры арышце Штаўфэнбэрґ быў паранены куляй у плячо.

Выпушчаны з-пад арышту ґенэрал-палкоўнік Фром неадкладна абвясьціў пасяджэньне вайсковага суда і тут жа прысудзіў да сьмерці пяць чалавек, у тым ліку Кляўса фон Штаўфэнбэрґа. Асуджаныя былі расстраляныя ў двары штабу. Перад сьмерцю Штаўфэнбэрґ пасьпеў крыкнуць: «Няхай жыве сьвяшчэнная Нямеччына!»

Астатнія змоўшчыкі былі перададзеныя гестапа. На наступны дзень была створана спэцыяльная камісія з высокапастаўленых кіраўнікоў СС для расследаваньня змовы. Тысячы меркаваных і сапраўдных удзельнікаў «змовы 20 Ліпеня» былі арыштаваныя, падвергнутыя катаваньням, пакараныя. Пакуты адмыслова здымалі на кінаплёнку для паказу фюрэру.

Па ўсёй Нямеччыне пачаліся арышты падазраваных у змове. Былі арыштаваныя многія вядомыя ваеначальнікі, напрыклад, ґенэрал-фэльдмаршалы Віцлебэн (пакараны па прысудзе суда) і Эвальд фон Клейст (адпушчаны), ґенэрал-палкоўнік Шцюльпангель (спрабаваў застрэліцца, але выжыў і быў пакараны), Франц Гальдэр і многія іншыя. Легендарны палкаводзец Эрвін Ромэль, патрапіўшы пад падазрэньні, 14 кастрычніка пакончыў з сабой (па іншай вэрсіі, самагубства Ромэля было інсцэніравана). Загінулі й многія грамадзянскія ўдзельнікі змовы — Карл Фрыдрых Гердэлер, Ульрых фон Хасэль, Юліус Лебэр і іншыя.

Герой або здраднік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Памятная пліта на месцы дома, у якім жыў Штаўфэнбэрґ у Вупэрталі

У расколатай Нямеччыне стаўленьне да замаху на Гітлера 20 ліпеня 1944 года было неадназначным. У Заходняй Нямеччыне сродкі масавай інфармацыі й палітыкі апісвалі удзельнікаў змовы як герояў. У НДР гэтая дата наогул не адзначалася.

Хоць Штаўфэнбэрґ быў выхаваны ў кансэрватыўнай, манархічнай і рэліґійнай традыцыі, за час вайны ягоныя палітычныя пазыцыі прыкметна зьмяняліся. У асяроддзі антыгітлераўскіх змоўшчыкаў ён зблізіўся з сацыял-дэмакратамі Юліюсам Лебэрам і Вільгельмам Лейшнэрам; акрамя таго, ён лічыў, што да пасляваеннага ўладкавання Нямеччыны варта падключыць усе антыфашыскія сілы, у тым ліку камуністаў. У усходненямецкай і савецкай гістарыяграфіі змоўшчыкі падзяляліся на «рэакцыйнае» (кансэрватыўнае) крыло пад кіраўніцтвам былога бургамістра Лейпцыга Гердэлера й «патрыятычнае» (прагрэсіўнае) на чале са Штаўфэнбэрґам. Згодна з гэтай канцэпцыяй, першыя мелі намер пасьля перавароту заключыць сэпаратны мір з Захадам і працягнуць вайну з Савецкім Саюзам, другія ж ставілі сваёй мэтай поўны мір для Нямеччыны й ўстанавілі кантакты зь левымі палітыкамі — сацыял-дэмакратамі, і нават зь кіраўнікамі камуністычнага падпольля[4]. Падобны пункт гледжаньня падзяляе й шэраг заходніх аўтараў [5].

Але аж да сярэдзіны 1960-х гадоў шмат хто ў Нямеччыне лічылі удзельнікаў змовы не героямі, а здраднікамі.

У сучаснай Нямеччыне 20 ліпеня абвешчана днём жалобы па пакараным і штогод суправаджаецца правядзеньнем урачыстых мерапрыемстваў. На месцы пакараньня сьмерцю ґрафа фон Штаўфэнбэрґа і ягоных таварышаў праводзіцца ўрачыстае прыняцьце Вайсковая прысяга прысягі ваеннаслужачымі.

Фільмы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паштовая марка ФРН, прысьвечаная ґрафу Штаўфэнбэрґу (зьверху) і ґрафу Хельмут фон Мольтке (зьнізу)

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ P. Hoffmann Stauffenberg: a family history, 1905-1944. — Second edition. — McGill-Queens University Press, 2003. — С. 115. — ISBN 0-7735-2595-5
  2. ^ Ю. Нерсес Абразанне для валькірыі
  3. ^ Ширер У. Взлёт и падение Третьего Рейха — М.: Воениздат, 1991.— 528 с. — С. 447
  4. ^ Напрыклад, гл тут: Д. Мельнікаў, Л. Чорная Злачынца № 1. Нацысцкі рэжым і яго фюрэр. — М.: Выдавецтва «Навіны», 1991. — С. 412-417. — 464 с. — 100 000 ас. — ISBN 5-7020-0080-3
  5. ^ Р. Мэнвелл, Г. Фрэнкель Ліпеньская змова. Гісторыя няўдалага замаху на жыцьцё Гітлера. — М.: Центрполіграф, 2007. — 270 с. — 50 000 ас. — ISBN 078-5-9524-3062-4

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]


Commons-logo.svg  Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэргсховішча мультымэдыйных матэрыялаў