Калізэй
| Калізэй | |
|---|---|
| Colosseum* | |
| Сусьветная спадчына ЮНЭСКО | |
 |
|
| Калізэй уначы.
|
|
| Краіна | Італія |
| Тып | Амфэтэатар |
| Крытэры | i, ii, iii, iv, vi |
| Спасылка | 91 |
| Рэгіён** | Эўропа і Паўночная Амэрыка |
| Гісторыя ўключэньня | |
| Уключэньне | 1980 (4-я сэсія) |
| * Назва ў афіцыйным сьпісе па-ангельску ** Рэгіён паводле клясыфікацыі ЮНЭСКО |
|
Калізэй (па-лацінску: Colosseum або Amphitheatrum Flavium) — самы вялікі са старажытнарымскіх амфітэатраў, зьяўляецца адным з найбольш прыкметных збудаваньняў сьвету. Знаходзіцца ў Рыме, у лагчыне паміж Эсквілінскім, Палятынскім і Цэліеўскім узгоркамі, на месцы сажалкі, што адносілася да «Залатога дому» Нэрона. Ён лічыцца адным з найвялікшых твораў рымскай архітэктуры й рымскай тэхнікі. Займаючы месца на ўсход ад рымскага форуму, ягонае будаўніцтва пачалося ў 72 годзе н. э.[1] пры імпэратары Вэспасіяне й было завершана ў 80 годзе н. э. пад кіраваньнем імпэратара Тытуса[2], з наступнымі зьменамі, якія быў зроблены падчас панаваньня Дамыцыяна[3]. Назва «Амфітэатар Флявіюм» паходзіць ад абодвух прозьвішчаў абодвух імпэрытараў Вэспасіяна й Тытуса.
Здольны зьмясціць 50 тысяч гледачоў[4][5], Калізэй выкарыстоўваўся як месца правядзеньня глядыятарскіх баёў і публічных відовішчаў, як то макетных марскіх бітваў, жывёльнага паляваньня, кары, перапастаноўцы вядомых бітваў, і драмаў, заснаваных на антычнай міталёгіі. Будынак перастаў выкарыстоўвацца для забавак у эпоху раньняга сярэднявечча. Пазьней будынак быў паўторна выкарыстаньня для іншых мэтаў, як то забесьпячэньне жыльлём, майстэрні, памяшканьня для рэлігійнага ордэна, крэпасьці, кар’ер, і хрысьціянскай сьвятыні.
Нягледзячы на тое, што ў XXI стагодзьдзі ён застаецца часткова разбураным з-за пашкоджаньняў, атрыманых разбуральнымі землятрусамі й злодзеямі-рабаўнікамі каменьня, Калізэй зьяўляецца знакавым сымбалем імпэратарскага Рыма. Гэта адна з найбольш папулярных турыстычных славутасьцяў Рыма й да гэтага часу мае цесныя сувязі з Рымска-каталіцкай царквой, бо кожную страсную пятніцу папа прыводзіць паходнямі «Крыжовы шлях» працэсіі, якая пачынаецца ў раёне Калізэя[6]. Калізэй намаляваны на італьянскай вэрсіі эўра манэты пяці цэнтаў.
Зьмест |
Гісторыя[рэдагаваць]
Старажытнасьць[рэдагаваць]
Будаўніцтва Калізэя пачалося падчас кіраваньня імпэратара Вэспасіяна[3], каля 70-72 гадоў нашай эры. Месцам будаўніцтва быў абраны плоскі вучастак у нізкай даліне паміж Цэліянам, Эсквілінам і Палятынам, праз які працякай ручай. У II стагодзьдзі да н. э. гэты раён быў ужо шчыльна заселены. Ён быў разбураны Вялікім пажарам у Рыме ў 64 годзе, пасьля чаго Нэрон захапіў значную частку тэрыторыі й аб’явіў яе сваім дамэнам. Ён пабудаваў у гэтым месцы грандыёзны асабісты палац «Залаты дом» (лац. Domus Aurea), перад якім ён стварыў штучныя азёры, акружанага павільёнамі, садамі й портыкамі. Існуючы аквэдук Aqua Claudia быў пашыраны для падачы вады на ў палац, а побач з уваходам ў палац была пабудавана вялізная статуя Калёс Нэрона[7].
Нягледзячы на тое, што Калёс быў захаваны, вялікая частка Залатога дому была разбурана. Возера было зарыта, а зямля стала месца будаўніцтва новага амфітэатра Флявіюса. Глядыятарскія школы й іншых будынкі былі пабудаваны паблізу ад Калізэя, у месцы былога разьмяшчэньня Залатога дому. Паводле рэканструяванага надпісу, знойдзенага на месцы «імпэратар Вэспасіан загадаў пабудаваць новы амфітэатар па грошы, якія ён атрымаў з сваёй долі здабычы». Лічыцца, што гэта абазначае, што былі атрыманы зь велізарнай колькасьці скарбаў захопленых рымлянамі пасьля іхняй перамогі ў Вялікім габрэйскім паўстаньні ў 70 годзе нашай эры. Калізэй можа быць такім чынам інтэрпрэтаваны як вялікі трыюмфальны помнік, пабудаваны ў рымскай традыцыі сьвяткавання вялікіх перамогаў. Рашэньне Вэспасіяна пабудаваць Калізэй на месцы возера й палацу Нэрона, можа таксама разглядацца як папулісцкі жэст вяртаньня да людзей раёна гораду, які Нэрон вылучыў для ўласнага выкарыстаньня. У адрозненьне ад многіх іншых амфітэатраў, якія былі разьмешчаны на ўскраіне горада, Калізэй быў пабудаваны ў цэнтры горада, у сутнасьці, што зьмясціла яго ў прамым і пераносным сэнсе ў самым сэрцы Рыма.
Калізэй быў дабудаваны да трэцяга паверху на момант сьмерці Вэспасіяна ў 79 годзе. Верхні узровень быў завершаны падчас панаваньня ягонага сына Тытуса ў 80 годзе. Дыён Касіюс распавядае, што больш за 9 тысячы дзікіх жывёлаў былі забітыя падчас першых гульняў у амфітэатры. Будынак быў перабудаваны Даміцыянам, малодшым сынам Вэспасіяна, які пабудаваў Гіпагей, сэрыю падземных тунэляў, якія выкарыстоўваліся, як месца разьмяшчэньня жывёлаў і рабоў. Ён таксама дадаў галерэю паўзверх Калізэя, каб павялічыць ягоную ўмяшчальнасьць.
У 217 годзе Калізэй быў моцна пашкоджаны буйным пажарам, які быў выкліканы маланкай. Пажар зьнішчыў драўляныя верхнія ўзроўні інтэр’еру амфітэатра. Ён ня быў цалкам адрамантаваны да 240 году. У 250 або 252 годзе, а затым у 320 годзе быў зроблены далейшы рамонт будынка. Паводле запісам аднаўленьне розных частак Калізэя праходзілі падчас панаваньня імпэратараў Тэадосіюса II і Валентыніяна III, магчыма, для рамонту пашкоджаньняў, які былі выкліканы моцным землятрусам у 443 годзе. Арэна працягвала выкарыстоўвацца як месца правядзеньня барацьбы і ў VII стагодзьдзі. Апошні глядыятарскі бой згадваецца каля 435 году. Паляваньне жывёлаў працягвалася па крайняй меры да 523 году, калі Аніцыюіс Максім адсьвяткаваў сваё прызначэньне на пасаду консула, за што быў раскрытыкаваны каралём Тэадарыхам Вялікім за высокае растрачаньне сродкаў на сьвяткаваньне.
Сярэднявечча[рэдагаваць]
Нашэсьце барбараў прывяло амфітэатар Флявіюса ў запусьценьне й паклала пачатак ягонага разбурэньня. З XI стагодзьдзя й да 1132 году ён служыў крэпасьцю для знатных рымскіх родаў, як то Франджыпані й Анібальдзі. Апошнія, аднак, былі вымушаныя саступіць Калізэй імпэратару Генрыху VII, які падарыў яго рымскаму сэнату й народу. Яшчэ ў 1332 годзе мясцовая арыстакратыя ладзіла тут баі быкоў, аднак з гэтае пары пачалося сыстэматычнае разбурэньне арэны.
Калізэй меў некалькі радыкальных зьмяненьняў у выкарыстаньні падчас сярэднявечнага пэрыяду. Да канца VI стагодзьдзя невялікая царква была пабудавана ў структуры амфітэатра, хоць гэта, мабыць, не дало ніякага канкрэтнага рэлігійнага значэньня будынку ў цэлым. Арэна была пераўтвораная ў могілкі. Шматлікія прасторы ў скляпеністых аркадах пад сядзеньнямі былі ператвораныя ў жыльлё й майстэрні, і улічваліся як арэндныя памяшканьні ў канцы XII стагодзьдзя. Каля 1200 году сям’я Франжыпані ўмацавала Калізэй і, мабыць, выкарыстоўвала яго ў якасьці замка.
Цяжкія страты быў нанесены Калізею моцным землятрусам 1349 году, у выніку чаго зьнешні бок на поўдні збудаваньня, які ляжаў на менш стабільнай мясцовасьці, быў разбураны. Большая частка камянёў з таго боку паўторна выкарыстоўвалася ў будаўніцтве палацаў, цэркваў, лякарняў і іншых будынкаў у іншых месцах Рыму. Рэлігійны ордэн пераехаў у паўночную траціну Калізэя ў сярэдзіне XIV стагодзьдзя й працягваў жыць у ім да пачатку XIX стагодзьдзя. У сярэдзіне амфітэатар быў шырока пазбаўлены каменьня, які ішоў на паўторнае будаўніцтва іншых будынкаў у іншых месцах гораду, або, як у выпадку з мармурам, быў спалены, дзеля атрыманьня нязгашанай вапны[7]. Бронзавыя заціскі, якія замацоўвалі каменныя блёкі адзін з адным, былі вырваны са сьценаў у многіх месцах, пакідаючы шматлікія восьпіны, якія існуюць і да гэтага часу.
Сучаснасьць[рэдагаваць]
Падчас XVI і XVII стагодзьдзя, каталіцкія ўлады імкнуліся надаць Калізэю прадуктыўную ролю. Гэтак папа Сыкст V плянаваў ператварыць будынак у ваўняную фабрыку, каб забясьпечыць занятасьць для прастытутак Рыма, аднак гэтая прапанова правалілася з-за заўчаснай сьмерці папы[8]. У 1671 кардынал Альтыеры прапанаваў выкарыстоўваць будынак як арэну для бою быкоў, ад выклікаўшы грамадзкі рэзананс гэтаю ідэяй, кардынал пасьпешліва адмовіўся ад прапановы.
У 1749 годзе папа Бэнэдыкт XIV адобрыў у якасьці афіцыйнай палітыкай Царквы той факт, што Калізэй зьяўляецца сьвятым месцам, дзе былі забітыя першыя хрысьціяне. Ён забараніў выкарыстаньне Калізэя ў якасьці кар’еру й асьвяціў будынак, загадаўшы ўсталяваць крыж, заявіўшы, што будынак асьвечаны крывёю хрысьціянскіх пакутнікаў, якія там загінулі. Аднак няма ніякіх гістарычных сьведчаньняў, каб падтрымаць заяву Бэнэдыкта, і няма нават ніякіх доказаў таго, што хто-небудзь да XVI стагодзьдзя выказваў падобную здагадку. Такім чынам няма ніякіх гістарычных падставаў для такой здагадкі. Пазьней папа быў ініцыятарам розных праектаў стабілізацыі й аднаўленьня Калізэя, правёўшы выдаленьне з будынку расьліннасьці, якая пагражала пашкодзіць яго далей. Фасад быў узмоцнены цэглай у 1807 і 1827 гады, а рамонт інтэр’еру быў зроблены ў 1831, 1846 і 1930 гадох. Ніжнія паверхі арэны былі часткова раскапаныя ў 1810—1814 і 1874 гадох, і цалкам выкапана ў 1930 годзе, у часы панаваньня ў Італіі Бэніта Мусаліні[7].
Калізэй зьяўляецца сёньня адной з самых папулярных славутасьцяў Рыму для турыстаў, атрымліваючы мільёны наведвальнікаў штогод. Наступствы забруджваньня навакольнага асяродзьдзя й агульнага пагаршэньня зь цягам часу выклікала выпрацоўку пляну рэстаўрацыі, якая была ажыцьцёўленая ў пэрыяд паміж 1993 і 2000 гадамі, пры агульным кошце ў 40 млрд італьянскіх ліраў. У апошнія гады арэна стала сымбалем міжнароднай кампаніі супраць сьмяротнага пакараньня, якое было скасавана ў Італіі ў 1948 годзе. Некалькі дэманстрацыяў супраць сьмяротнага пакараньня адбыліся ў пярэдняй частцы Калізэя ў 2000 годзе. З таго часу, як жэст супраць сьмяротнага пакараньня, мясцовыя ўлады Рыма зьмяняюць колер начнога асьвятленьня Калізэю ад белага да залатога, калі чалавек прысуджаны да сьмяротнага пакараньня ў любой кропцы сьвету атрымлівае зьмякчэньня прысуду або цалкам вызваляецца[9], або, калі юрычна адмяняецца сьмяротнае пакараньне ў якім-небудзь рэгіёне. Зусім нядаўна, Калізэй быў асьвечаны ў залаты колер, калі сьмяротнае пакараньне было адменена ў амэрыканскім штаце Нью-Мэксыка ў красавіку 2009 году[10][11].
З-за дрэннага ўнутраннага стану арэны, немэтазгодна выкарыстоўваць Калізэй на сёньня для правядзеньня буйных мерапрыемстваў, бо толькі некалькі сотняў гледачоў могуць быць разьмешчаныя ў часовых трыбунах. Тым ня менш, вялікая колькаьсьц канцэртаў была праведзена звонку арэны, выкарыстоўваючы Калізэй ў якасьці фону.
Архітэктура[рэдагаваць]
Падобна на іншыя рымскія амфітэатры, амфітэатар Флявіюса прадстаўляе ў пляне эліпс, сярэдзіна якога занята арэнай й навакольнамі да яе канцэнтрычнымі колцамі месцаў для гледачоў. Ад усіх збудаваньняў такога роду Калізэй адрозьніваецца сваёй велічынёй. Гэта самы грандыёзны антычны амфітэатар: даўжыня ягонага вонкавага эліпса складае 524 мэтры, вялікая вось — 187,77 мэтраў, малая вось — 155,64 мэтраў, даўжыня арэны — 85,75 мэтраў, ейная шырыня — 53,62 мэтраў; вышыня ягоных сьценаў — ад 48 да 50 мэтраў. Пры такіх памерах ён быў здольны зьмясьціць у сябе каля 50 тысяч гледачоў. Амфітэатар Флявіюса быў пабудаваны на падмурку таўшчынёй у 13 мэтраў.
Сьцены Калізэя ўзьведзеныя з буйных кавалкаў або блёкаў з травэртынавага каменю або травэртынавага мармуру, які здабывалі ў бліжэйшым горадзе Тывалі. Блёкі злучаліся паміж сабой сталёвымі сувязямі агульнай вагой прыкладна ў 300 тонаў[7]; для ўнутраных частак ужывалі таксама мясцовы туф і цэглу. Пры пабудове Калізэю былі выкарыстаны тыповыя для рымскай архітэктуры ардэрныя аркады з ардэрнай супэрпазыцыі.
Архітэктурна-лягістычнае рашэньне, прымяненае ў Калізэі й атрымаўшая назоў vomitoria (ад лац. Vomere — «вывяргаць»), прымяняецца пры будаўніцтве стадыёнаў да гэтага часу: мноства ўваходаў разьмяшчаюцца раўнамерна па ўсім пэрымэтры будынка. Дзякуючы гэтаму публіка магла запоўніць Калізэй за 15 хвілінаў і пакінуць іх за 5 хвілінаў. Калізэй меў 80 уваходаў, зь якіх 4 былі прызначаныя для вышэйшай шляхты й вялі ў ніжні шэраг. Простыя гледачы ўваходзілі ў амфітэатар з-пад арак ніжняга паверха, пазначаных лічбамі ад I да LXXVI, і падымаліся да сваіх месцаў па лесьвіцах, якіх было таксама 76. Гэтыя месцы былі разьмешчаны вакол усёй арэны ў выглядзе шэрагаў каменных лавак, узьнімальных адна над іншай (лац. gradus). Ніжні шэраг, або подыюм (лац. podium), быў прызначаны выключна для імпэратара, ягонага сямейства, сэнатараў і вэсталак, прычым імпэратар меў асаблівае, узвышанае сядзеньне (лац. pulvinar). Подыюм адасобліваўся ад арэны парапэтам, досыць высокім для таго, каб засьцерагчы гледачоў ад нападу выпушчаных на арэну жывёлаў. Далей ішлі месцы наогул для публікі, якія ўтвараюць тры ярусы (лац. maeniana), адпаведна ярусам фасаду будынка. У першым ярусе, які заключае ў сабе 20 шэрагаў лавак (зараз цалкам разбураных), сядзелі гарадзкія ўлады й асобы, якія належаць да саслоўя коньнікаў; другі ярус, які складаўся з 16 шэрагаў лавак, прызначаўся для людзей, якія маюць правы рымскага грамадзянства. Сьцяна, аддзяляўшая другі ярус ад трэцяга, была даволі высокай, лавы ж трэцяга яруса былі разьмешчаны на больш крутой нахільнай паверхні; гэта прылада мела на мэце даць наведвальнікам трэцяга ярусаў магчымасьць лепш бачыць арэну й усё, што адбываецца на ёй. Гледачы трэцяга ярусаў належалі да ніжэйшых саслоўях. Над гэтым ярусам знаходзіўся портык, які апяразвае ўсю акружнасьць будынка й прымыкае адным сваім бокам да ягонай зьнешняй сьцяны.
На ягоным даху, падчас паказу, зьмяшчаліся матросы імпэратарскага флёту, камандзіраваныя для нацягваньня над амфітэатрам вялізнага тэнта для абароны гледачоў ад пякучых прамянёў сонца або ад непагадзі. Тэнт прымацоўваўся з дапамогай лінаў да мачтаў, расстаўленых па верхнім краю сьцяны. У многіх месцах зьнешняга карнізу яшчэ да гэтага часу бачныя адтуліны, праз якія праходзілі такія мачты, якія абапіраліся сваім ніжнім канцом у камяні зь сьцяны, як бы кранштэйны, якія да гэтага часу зьяўляюцца ацалелымі там, дзе яшчэ захаваўся чацьвёрты паверх. Месцы для гледачоў падпіраюць зьнізу магутная скляпеністая канструкцыя, якая заключае ў сабе праходныя калідоры (лац. itinera), камэры рознага прызначэньня й лесьвіцы, якія вядуць ў верхнія ярусы.
Месцы для сядзеньня[рэдагаваць]
Згодна з хранографам 354 году, амфітэатар умяшчаў ў сябе каля 87 тысяч чалавек, аднак паводле сучасных падліках, Калізэй быў здольны зьмясьціць толькі 50 тысяч чалавек. Месцы для сядзеньня былі падзеленыя на ўзроўні, кожны зь якіх быў прызначаны для пэўнага саслоўя ці групы людзей. На поўначы й поўдні разьмяшчаліся месцы для імпэратара й вэсталак, гэтыя месцы забясьпечвалі добры від на арэну. На гэтым жа ўзроўні знаходзіліся месцы для сэнатараў, якім дазвалялася прыносіць з сабой свае крэслы. Вельмі характэрна, што на некаторых месцах для сэната можна знайсьці высечаныя імёны сэнатараў V стагодзьдзя, якія, відаць, служылі для рэзэрвацыі месцаў. Вышэй на ўзровень для сэната былі месцы для саслоўя коньнікаў, а вышэй коньнікаў разьмяшчаліся грамадзяне Рыма, падзеленыя на дзьве катэгорыі: для заможных грамадзянаў, якія знаходзіліся адразу вышэй ваяроў, і маламаёмных грамадзянаў, якія разьмяшчаліся яшчэ вышэй рымскай шляхты.
Пазьней, у часы панаваньня імпэратара Даміцыяна, быў прыбудаваны высокі ўзровень, прызначаўшыся для бедных грамадзянаў, рабоў і жанчын. У большасьці, гэта былі стаячыя месцы. Акрамя таго, некаторым групам людзей быў наогул забаронены ўваход у Калізэй, у прыватнасьці магільшчыкам, акторам і былым глядыятарам[7].
Прымыкалыя будынкі[рэдагаваць]
Калізэй у былыя часы меў разьвітую інфраструктуру. У дадатак да амфітэатру, многія іншыя будынкі, якія месьціліся паблізу былі зьвязаны з гульнямі і амфітэатрам. Адразу на ўсход ад Калізэю месьцяцца рэшткі Людус Магнус (лац. Ludus Magnus), навучальнай школы для глядыятараў. Гэты будынак быў зьвязаны з Калізеем па падземным пераходзе, каб забясьпечыць лёгкі шлях пераходу глядыятараў да арэны. Людус Магнус меў сваю меньшую арэну для навучаньня, якое само па сабе зьяўлялася папулярным месцам для рымскіх гледачоў. Іншыя навучальныя ўстановы для глядыятараў месьціліся ў тым жа раёне, у тым ліку Людус Матуцынус (лац. Ludus Matutinus), дзе навучаліся байцы з жывёламі, а таксама дакаўскія і гальскія школы.
Таксама непадалёк ад Каізэю быў арсэнал (лац. Armamentarium), які ўключаў памяшканьні для захоўваньня зброі; Сумум Харагіюм (лац. Summum Choragium), дзе захоўвалася тэхніка, лякарня (лац. Sanitarium), дзе меліся сродкі для лячэньня параненых глядыятараў, і Спалярыюм (лац. Spoliarium), дзе ўтылізаваліся трупы глядыятараў.
Па ўсім пэрымэтры Калізея, на адлегласьці 18 мэтраў ад пэрымэтра, меўся шэраг паведамляльных высокіх каменьняў, зь якіх засталося толькі пяць на ўсходнім баку ад амфітэатру. існуюць розныя тлумачэньні на конт іхнага функцыі, магчыма яны адзначалі рэлігійныя межы, або зьяўляліся зьнешняй мяжой для праверкі квіткоў або як апора для навесу або казырку[7]. Прама побач з Калізэем месьціцца Трыюмфальная арка імпэратара Канстантына.
Крыніцы[рэдагаваць]
- ^ «The Colosseeum». Harvard University Press. 2005. p. 2. ISBN 0-674-01895-8.
- ^ «BBC's History of the Colosseum». BBC.co.uk p. 2.
- ^ а б Roth, Leland M. (1993). «Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning» (First ed.). Boulder, CO: Westview Press. ISBN 0-06-430158-3.
- ^ William H. Byrnes IV (Spring 2005) «Ancient Roman Munificence: The Development of the Practice and Law of Charity». Rutgers Law Review vol. 57, issue 3, pp. 1043–1110.
- ^ «BBC's History of the Colosseum». BBC.co.uk p. 1.
- ^ «Frommer's Events – Event Guide: Good Friday Procession in Rome (Palatine Hill, Italy)». Frommer's.
- ^ а б в г д е Claridge, Amanda (1998). «Rome: An Oxford Archaeological Guide (First ed.)». Oxford, UK: Oxford University Press, 1998. pp. 276–282. ISBN 0-19-288003-9.
- ^ Rome. Encyclopædia Britannica. 2006.
- ^ «On Italy's passionate opposition to death penalty». CNN.
- ^ Coliseum lit up for death penalty abolition in New Mexico. Kandle
- ^ Roman Colosseum Lit to Mark Connecticut's Abolition of Death Penalty. Death Penalty Information Center
Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць]
Калізэй — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
- Калізэй: гісторыя й фотаздымкі
- Віртуальны тур па Калізэі
- Сайт прысьвечаны Калізэю
- Выявы амфітэатра
- Фотаздымкі Калізэя
- Калізэй упапярэчным сячэньні
|
|
|||||
