Спадарожнікі Хаўмэі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Хаўмэя і яе спадарожнікі (малюнак)

У карлікавай плянэты Хаўмэя маецца два спадарожніка — Хііяка і Намака (назвы адбываюцца ад бажаствоў гавайскай міталёгіі). Спадарожнікі былі выяўленыя ў 2005 годзе ў падчас назіраньняў Хаўмэя ў абсэрваторыі імя Кека. У спадарожнікаў Хаўмэя ёсьць некалькі незвычайных уласьцівасьцяў. Лічыцца, што яны зьяўляюцца часткай сямейства Хаўмэя (сямейства транснэптунавых аб'ектаў), якое сфармавалася мільярды гадоў таму зь ледзяных аскепкаў пасьля таго, як вялікае сутыкненьне разбурыла ледзяную мантыю Хаўмэі. На Хііяке, больш буйным і больш выдаленым спадарожніку, вызначана вялікая колькасьць чыстага вадзянога лёду на яго паверхні — асаблівасьць, нячаста сярод аб'ектаў пояса Койпэра.

У Намакі, прыблізна ў дзесяць разоў меншай па памеры, арбіта зь дзіўнай дынамікай: яна мае незвычайны эксцэнтрысытэт і, верагодна, знаходзіцца пад вялікім уплывам іншага спадарожніка.

Адкрыцьцё і найменьне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Спадарожнікі былі выяўленыя ў 2005 годзе камандай Каліфарнійскага тэхналягічнага інстытута вакол Хаўмэі (якая амэрыканскай камандай у той час неафіцыйна называлася K40506A і мела мянушку «Санта» пасродкам назіраньняў у абсэрваторыі імя Кека на востраве Гаваі. Далёкі і большы з гэтых двух спадарожнікаў быў выяўлены 26 студзеня 2005 г. і пасьля 29 ліпеня 2005 году (калі Хаўмэя атрымала папярэдняе найменьне 2003 EL61 быў афіцыйна пазначаны «S/2005 (2003 EL61)» (у камандзе Калтэха ў яго было мянушку «Rudolph»). Меншы, больш блізкі спадарожнік Хаўмэя быў знойдзены 30 чэрвеня 2005 г., пасьля 29 ліпеня 2005 году афіцыйна пазначаны «S/2005 (2003 EL61)» (мянушка «Blitzen»).

7 верасьня 2006 году абодва спадарожніка былі прызнаныя і пранумараваны ў афіцыйным каталёгу малых плянэт як (136108) 2003 EL61 I і II адпаведна. Міжнародны астранамічны зьвяз 17 верасьня 2008 абвясьціў імёны гэтых спадарожнікаў, разам зь імем 2003 EL61: (136108) Хаўмэя I — Хііяка і Хаўмэя II — Намака.

Кожны спадарожнік быў названы імем дачкі Хаўмэі, гавайскай багіні багацьця і дзетараджэньня. Хііяка — багіня танца і патронка Вялікага выспы Гаваяў, на якім разьмешчаны комплекс абсэрваторый Маўна-Кеа. Намака — багіня вады і мора; яна астудзілі лаву сваёй сястры Пеле, якая цякла ў мора, ператварыўшы яе ў новы выступ. Па легендзе, многія дзеці Хаўмэі паўсталі з розных частак яе цела. Карлікавая плянэта Хаўмэя, верагодна, амаль цалкам каменная, з павярхоўным пластом лёду; вялікая частка зыходнай ледзяной мантыі, як думаюць, была адарваная падчас сутыкненьня, што паслужыла прычынай бягучай высокай хуткасьці кручэньня Хаўмэі, і гэты матэрыял сфармаваў маленькія аб'екты сямейства Хаўмэі ў поясе Койпэра. Верагодна наяўнасьць вялікай колькасьці спадарожнікаў, меншых, чым Намака, але не выяўляных на бягучым узроўні абсталяваньня.

Характарыстыкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Хііяка — вонкавы, дыямэтрам каля 310 км, большы і найзыркі зь дзьвух спадарожнікаў. Арбіта Хііякі амаль кругавая з пэрыядам звароту 49 дзён. Назіранае моцнае паглынаньне ў інфрачырвоным спэктры (1,5 і 2 мікрамэтра), адпавядае з амаль чыстым крышталізавацца вадзяным лёдам, які пакрывае большую частку яго паверхні. Незвычайны спэктар, і яго падабенства спэктральным лініях ў спэктры Хаўмэі, дазволілі Браўну і яго калегам зрабіць выснову аб малаверагодна таго, што спадарожнікавая сыстэма была сфарміравана гравітацыйным захопам аб'ектаў пояса Койпэра, якія праходзілі па арбіце каля карлікавай плянэты, і высокай верагоднасьці таго, што спадарожнікі ўтварыліся з фрагментаў непасрэдна Хаўмэі. Памер абодвух спадарожнікаў разьлічаны зыходзячы з здагадкі, што ў іх такое ж альбэда, як і ў Хаўмэі. Для карлікавай плянэты альбэда было вымераць касьмічным тэлескопам «Спытцэр», але для спадарожнікаў яно ня можа быць вымераць непасрэдна, паколькі яны занадта маленькія і блізкія да Хаўмэі, каб назірацца незалежна. Грунтуючыся на гэтым альбэда, дыямэтар ўнутранага спадарожніка, Намакі, прыблізна 170 км.

Маса Намакі складае дзесятую частку масы Хііякі. Арбіта эліптычныя з пэрыядам звароту вакол Хаўмэі 18 дзён. Нахіл 13° (на 2008 год) ад большага спадарожніка, які мае моцны ўплыў на арбіту. Так як сутыкненьне, якое стварыла спадарожнікі Хаўмэі, як мяркуюць, адбылося ў раньняй гісторыі Сонечнай сыстэмы, за наступныя мільярды гадоў арбіта павінна паступова перайсьці ў больш круглую арбіту. Бягучыя дасьледаваньні наводзяць на думку, што арбіта Намакі абураная арбітальным рэзанансам з больш масіўнай Хііякай. Абодва спадарожніка паступова выдаляюцца ад Хаўмэі на сваіх арбітах з-за прыліўнога паскарэньня. Спадарожнікі, магчыма, уваходзілі і затым выходзілі з арбітальнага рэзанансу некалькі разоў; у сапраўдны момант яны знаходзяцца або па крайняй меры блізкія да рэзанансу 8:3. Гэты рэзананс інтэнсіўна ўплывае на арбіту Намакі, у якой бягучая прэцэсіі складае 20°.

Спадарожнікі Хаўмэі занадта цьмяныя, каб іх можна было назіраць у тэлескопы з апэратурай менш дзьвух метраў, хоць у самой Хаўмэі зорная велічыня 17,5, што робіць яе трэцім па яркасьці аб'ектам пояса Койпэра пасьля Плютона і Макемаке, і лёгка прыкметнай у вялікі аматарскі тэлескоп.

У цяперашні час калі арбіты спадарожнікаў Хаўмэі назіраюцца зь Зямлі амаль дакладна ў пазыцыі, калі яны патэнцыйна праходзяць Хаўмэя. Назіраньне за такімі праходжаньнямі прадаставіла б дакладную інфармацыю аб памерах і форме Хаўмэі і яе спадарожнікаў, як гэта здарылася ў канцы 1980-х з Плютонам і Харонам. Для выяўленьня малюсенькіх зьмяненьняў яркасьці сыстэмы падчас гэтых мінаньняў запатрабуецца па крайняй меры прафесыйны тэлескоп сярэдняй апэртуры. Хііяка апошні раз праходзіла Хаўмэя ў 1999 годзе, за некалькі гадоў да адкрыцьця, наступнае праходжаньне павінна адбыцца прыблізна праз 130 гадоў. Аднак у сытуацыі, унікальнай для рэгулярных спадарожнікаў, вялікая закручваньне арбіты Намакі Хаўмэя захавае кут разгляду транзітам Намака — Хаўмэя на працягу некалькіх гадоў.

Хаўмэя I Хііяка Студзень 2005 года
Хаўмэя II Намака Студзень 2005 года (таксама)

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Хаўмэя (карлікавая плянэта)

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]