Турфан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Вуліца ў Турфане

Турфан, таксама Турпан (кітайская мова: 吐魯番, уйгурская мова: تۇرپان شەھىرى) — горад ва ўсходняй частцы Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёну Кітая. Плошча 69 324 км², насельніцтва каля 570 000 чалавек (2004). У старажытныя часы і ў эпоху Сярэднявечча праз Турфан пралягала паўночная ветка Вялікага Шаўковага шляху. Пачынаючы з дынастыі Заходняя Хань (206 да н. э.8 г. н.э.), Турфан становіцца значным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам Заходняга Кітая. Сучасныя Турфан і Кашгар — адзіныя зь вялікіх гарадоў Сіндзяна, у якіх яшчэ захаваліся адметныя рысы традыцыйнай уйгурскай культуры.

Як сьведчаць кітайскія летапісныя крыніцы, першымі вядомымі жыхарамі Турфанскай катлавіны былі сагдыйцы — старажытны ўсходне-іранскі этнас. Сагдыйцы добра ведалі тэхніку кярызнага абвадненьня, а таму пасьпяхова валодалі майстэрствам ажыўленьня пустынь. Кітайцы ж праніклі ў Турфан толькі ў II ст. да н.э., сустрэўшы там нешматлікі самастойны этнас, які атрымаў назву чэшы. [1].

Руіны гарадзішча Цзяохэ

Горад славіцца сваім сусьветнавядомым салодкім белым турфанскім вінаградам без костак, а таксама сакавітымі хамійскімі дынямі.

Геаграфія і клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Турфан ляжыць на адлегласьці 150 км ад Урумчы, сталіцы Сіньцзяна. Турфанская нізіна зьяўляецца самым гарачым рэгіёнам Кітая, а Турфан самым знойным месцам краіны, за што гэтыя мясціны таксама называюць вогненны край альбо вогненная зямля. Турфанская катлавіна таксама зьяўляецца самым нізкім месцам Кітая па вышыні над узроўнем мора і самым нізкім месцам Зямлі пасля Мёртвага мора. Вышыня самага нізкага месца катлавіны, берагавой лініі вакол возера Айдзін-куль, складае 154,50 м ніжэй за узровень мора.

Дастаткова распаўсюджаным у Турфанскай даліне феноменам зьяўляюцца моцныя ветры — арканы — хуткасьцю вышэй за 32,6 м/с (12 балаў). Моцныя паветраныя патокі, якія ўзьнікаюць у выніку значнага перападу ціску паветра паміж далінай і зьнешнімі зонамі павялічанага ціску, накіроўваюцца з паўночнага захаду праз Цяньшань у Турфанскую катлавіну. Таму штогод на працягу 30-40 дзён над Турфанам праносяцца ветры сілай у 8 і больш балаў. 19 мая 1977 года над Турфанскай далінай прайшоў аркан, моц якога дасягала 50 м/с. У 1949 пачалі прымацца першыя меры па ахове аазіса ад моцных вятроў, і былі закладзеныя лесаполасы з 30 мільёнамі дрэваў.[2]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Народ/этнас Колькасьць Суадносіны
Уйгуры 385.546 70,01%
Хань 128.313 23,3%
Хуэй 35.140 6,38%
Казахі 321 0,06%
Тудзя 274 0,05%
Маньджуры 254 0,04%
Манголы 158 0,03%
Ту 154 0,03%
Тыбетцы 105 0,02%
Мяо 98 0,02%
Джуан 88 0,02%
Дунгане 79 0,01%
Іншыя 201 0,04%

Адпаведна апошняму перапісу насельніцтва у 2000 годзе насельніцтва Турфана складала 251,652 чалавек, з якіх 70,38% — уйгуры. Шчыльнасьць насельніцтва — 7,94 чалавек/км².

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікі шаўковы шлях у I ст.

Доўгі час Турфан быў цэнтрам пладароднага аазіса, вада ў які падавалася з дапамогай кярызаўгідратэхнічнай сыстэмы падземных каналаў, а таксама важным гандлёвым цэнтрам. У 840 годзе пасьля заняпаду Трэцяга уйгурскага каганата уйгуры заснавалі дзяржаву з цэнтрам у Турфане на тэрыторыі Усходняга Туркестана. [3] У 1420 годзе Турфан падчынілі сабе манголы, пасьля чаго горад пачаў інтэнсіўна ісламізавацца.

Мусульманскае паўстаньне ў Сіньцзяне У красавіку 1931 г. насельніцтва Турфана падтрымала стыхійныя выступы пад кіраўніцтвам байскіх вярхоў і купецтва, мэтай паўстаньня было ўтварэньне незалежнай ісламскай рэспублікі. У 1932 горад быў захоплены атрадамі Шэн Шыцая пры падтрымцы казакоў. [4]

Гістарычныя помнікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мінарэт Іміна

Гарадзішча Дзяохэ (交河故城) Знаходзіцца за 10 км ад Турфана. Заснавальнікамі старажытнага горада былі чэшы, першыя жыхары Турфанскай даліны. Знаходзіцца на месцы раздваеньня ракі. Зьнішчана манголамі ў 13 стагодзьдзі.

Гарадзішча Гаочан (高昌故城) На месцы сёньняшняга гарадзішча Гаочан стаяў старажытны горад. Гарадзішча знаходзіцца за 30 км на паўднёвым захадзе ад сучаснага Турфана. Гаочан быў заснаваны ў 1 стагодзьдзі да н.э. Зьнічшаны пажарам у час вайны ў 14 стагодзьдзі.

Мінарэт Іміна Помнік мусульманскага дойлідзтва. Будаўніцтва мінарэта было завершанае ў 1778 годзе ў часы княжаньня Сулеймана, сына Іміна. Мінарэт Іміна аб'яўлены ахоўваемым помнікам дзяржаўнага значэньня.

Базыкліцкія пячоры (柏孜克里克千佛洞) Базыклікскія пячоры тысячы Буддаў знаходзяцца на адлегласьці 45 км ад Турфана. Узьніклі яны ў 5-9 стагодзьдзях н.э. паміж гарадамі Турфан і Шаньшань (Лоўлань) на паўночным усходзе пустыні Такла-Макан.

Краявіды[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вогненная гара

Вогненая гара (火焰山) Знаходзіцца за 10 км ад горада. Даўжыня з захаду на ўсход каля 98 км, шырыня каля 10 м. Шырокую вядомасьць і папулярнасьць сярод турыстаў Вогненная гара набыла між іншым дзякуючы клясычнаму раману кітайскай літаратуры «Падарожжа на Захад»

Айдзін-куль (艾丁湖) Возера Айдзін-куль зьяўляецца самым нізкім месцам Кітая. Дабрацца да гэтых мясцін летам амаль што немагчыма: возера з усіх бакоў абступаюць багністыя балоты, тэмпература паверхні якіх падымаецца да 70 градусаў Цэльсія.[5] Альтытуда возера Айдзін-куль — каля 155 м ніжэй узроўня мора.

Вінаградная даліна (葡萄沟)

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вінаградарства: 75% сукупнай вытворчасьці разынак Кітая. Пераважная большасьць насельніцтва Турфанскай даліны — мусульмане, таму амаль што ўвесь турфанскі вінаград перапрацоўваецца на разынкі, нязначная доля перапрацоўваецца на віно.

Карысныя выкапні
Вугаль: Турфан-Хамійскае вугальнае радовішча ўваходзіць у склад 10 буйнейшых у сьвеце вугальных басейнаў, запасы вугля басейна дасягаюць 500 мільярдаў тон.
Нафта: Перапрацоўка сыравіны з Турфан-Хамійскага нафтавага радовішча.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чыгунка: Турфан называюць перадапошнім чыгуначным вакзалам Кітая. Бліжэйшы аэрапорт знаходзіцца ў Урумчы.

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1 ст. да н.э. у Турфан пачаў пранікаць будызм, рэлігія паступова набывала папулярнасьць сярод насельніцтва, а ў 4 стагодзьдзі будызм атрымаў статус дзяржаўнай рэлігіі у княстве.

Турфанскія фрагмэнты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Уйгурскія прынцы, фрагмэнт фрэскі з Базыкліцкай пячоры нумар 9, захоўваецца ў Музэі індыйскай культуры ў Бэрліне

Паміж 1902 і 1914 гадамі па ініцыятыве дырэктара індыйскага аддзела музэя этнаграфіі ў Бэрліне Альберта Грунведэля былі зьдзейснены чатыры нямецкія экспэдыцыі ў Турфан. У арганізацыі экспэдыцый таксама актыўна ўдзельнічай нямецкі турколаг Альберт фон Ле Кок. У выніку турфанскіх экспедыцый вучонымі было прывезена ў Бэрлін звыш тысячы фрагмэнтаў прадметаў жывапісу і іншых мастацкіх аб'ектаў, а таксама звыш 40 000 тэкставых фрагмэнтаў, якія сёньня захоўваюцца ў Бэрлінскім музэі індыйскай культуры.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Відэаматэрыялы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Turfanсховішча мультымэдыйных матэрыялаў