Год

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Год, рок (па-ўкраінску: рік, па-польску: rok) — адзінка вымярэньня часу паміж аднолькавымі палажэньнямі Зямлі на яе арбіце вакол Сонца. Аналягічна можна казаць пра марсіянскі год ці вэнэрыянскі — гэта адрэзак часу паміж дзьвюма палажэньнямі плянэты ў яе руху па арбіце вакол сваёй зоркі.

Зьмест 1 Этымалёгія 2 Каляндарны год 3 Розная працягласьць года 4 Крыніцы 5 Літаратура

[рэдагаваць] Этымалёгія

У літоўскіх (беларускіх) літаратурных помніках фіксуецца сталае ўжываньне слова «рок»^[1] разам са словам «лета»^[2] ў значэньні больш распаўсюджанага цяпер «году». Шырока выкарыстоўвалася гэтае слова і ў простай гаворцы. Напрыклад, этнограф Міхал Федароўскі ў сваёй працы «Люд Беларускі на Русі Літоўскай» прыводзіць наступныя прыказкі са словам «рок» у значэньні «году»:

«Рок ні век». «Рок плаціць, рок траціць». «Што рок, то прарок». «Цяпер дзень — рок». «Пане Грыгоры, што рок, то хворы». «На рок два Юр'і, абодва дурні: адзін халодны, а другі галодны». «Як паехаў, так рок на кірмаш, то і сягоньня нямаш». «Век веку падасьць і па веку на рок астанецца». «Гадзіна (мне) рокам». «Да року нарабілі кроку». «Мінуліся тыя рокі, цо [паны] паролі бокі» (або «мінуліся тыя рокі, калі паны браліся ў бокі»^[3]). «Пад рок збожжа родзіць».

а таксама віншаваньні:

«Дай табе Божа што рок прорак!» «Дай жа Божа сьвята сьвяткаваці, за рок дачакаці ў меньшых грэхах, у большых пацехах!» («дай жа, божа, за рок дачакаці, гэтага паніча панам назваці!»^[4] або «той рок правадзіці, другога дачакаці у радасці, весялосці, каб багаты быў да нас не забыў!»^[5]) «Каб Бог пазволіў гэта сьвята перасьвяткаваці і за рок [на лета] жывым і здаровым прыждаці!» «Віншую з Новым рокам, каб вылезла кішка бокам!»

і праклёны:

«Каб ты, Бог даў міленькі, хварэў сем рок на адзін бок, сем рок на другі бок!» і г.д.^[6]

Некаторыя з гэтых фразэалягізмах шырока ўжываюцца і дагэтуль: напрыклад, «мінуліся тыя рокі, калі паны браліся ў бокі» зафіксаваны у «Малым руска-беларускім слоўніку прыказак, прымавак і фразем» (1991).^[7]

Ужывалі ў сваіх творах слова «рок» і вытворныя ад яго такія клясыкі беларускае літаратуры, як Францішак Багушэвіч, Максім Багдановіч і інш. Напрыклад у творы Багушэвіча «Тралялёначка» (1892):

Бартак Сасок купіў ад Прыбалдова маёнтак са ўсім дабыткам, з вазамі і карэтамі, а навет зь вялікім, як конь, сабакай; але павінен быў заплаціць даўгі і свае семсот рублей залічыць; а даўгоў тых было ці мала: у банку тысяч трыццаць, то толькі працэнтаў дзьве тысячы шторок трэба было заплаціць, а так людзям розным тысяч з дваццаць набралася.^[8]

Слова «рок» замест «году» ўжываецца ўва ўсіх Устаўных граматах БНР. ^[9] У мовазнаўчай навуцы БССР слова «рок» і ўтвораныя ад яго прыметнікі «рочны», «ракавы» і назоўнік «рочніца» зафіксаваныя ў акадэмічным Беларуска-расейскім слоўніку С. Некрашэвіча і М. Байкова (1925) з адпаведнымі расейскімі эквівалентамі — «год», «годовой», «годичный» і «годовщина».^[10] Пасьля правапіснай рэформы 1933 году, з пачаткам палітыкі расейфікацыі слова «рок» не сустракаецца ў беларускіх савецкіх слоўніках, але працягвае ўжывацца ў беларускай эмігранцкай літаратуры.

[рэдагаваць] Каляндарны год

Каляндарны год — гэта адрэзак паміж дзьвюма аднолькавымі датамі ў дадзеным календары. Мы ўжываем сонечны каляндар, у якім выдзяляецца 4 пары года.

Поры года: вясна – лета – восень – зіма.

1 год = 12 месяцаў = 52 тыдня = 365 дзён (высакосны год 366 дзён) = 8 760 (8 784) гадзін = 525 600 (527 040) хвілін = 31 526 000 (31 622 400) сэкунд.

Час, за які Зямля праходзіць сваю арбіту вакол Сонца складае 365 дзён 5 гадзін 43 хвіліны. У рымскім календары год пачынаўся ў веснавое раўнадзенства. У 155 годзе пачатак года быў перанесены на 1 студзеня. Гэта дата захавалась і ў юліянскім і ў грыгарыянскім календары.

[рэдагаваць] Розная працягласьць года

Астранамічнае вызначэньне года можа быць заснавана на пэрыядзе паміж паўторамі розных астранамічных падзей, зьвязаных з арбітальным рухам Зямлі вакол Сонца. Так, трапічны год прывязаны да бачнага руху Сонца адносна экватара Зямлі і вызначае зьмену пор года; сыдэрычны год прывязаны да арбітальнага руху Зямлі вакол Сонца адносна “нерухомых зорак”; анамалістычны год зьвязан з рухам Зямлі адносна кропак яе арбіты (пэрыгелія і афэлія). У сувязі з тым, што парамэтры арбіты Зямлі і арыентацыя яе восі абарачэньня ў адносінах да экліптыкі марудна, з цягам часу, зьмяняюцца, гэты вызначэньні года крыху адрозьніваюцца. Сытуацыя ўскладняецца, калі вызначэньне года прывязана да сутачнага абарачэньня Зямлі адносна Сонца (сонечныя календары) ці да ўзаемнага стана Месяца і Сонца адносна Зямлі (месяцова-сонечныя календары). Праз тое, што пэрыяд абарачэньня Зямлі вакол Сонца, сярэдні пэрыяд асявога абарачэньня Зямлі ў адносінах да Сонца і пэрыяд абарачэньня Месяца вакол Зямлі не суадносяцца ў дакладнай прапорцыі, ва ўсіх існуючых календарах прыходзіцца ўвадзіць удакладненьні (высакосныя дні, дадатковыя месяцы і г.д.).

[рэдагаваць] Крыніцы

[рэдагаваць] Літаратура

• Michał Federowski. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Tom 4. Warszawa, 1935.
• Беларуска-расійскі слоўнік. Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925. Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5
• Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. Менск: Навука і тэхніка, 1991. ISBN 5-343-00761-9
• Старабеларускі лексікон: Падручны перакладны слоўнік. Менск: Беларускае выдавецтва Таварыства «Хата», 1997. ISBN 985-6007-39-9
• Паэзія беларускага земляробчага календара. / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992.