Узбэкістан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Узбэкістан
O‘zbekiston Jumhuriyati
Сьцяг Узбэкістану Герб Узбэкістану
(Сьцяг) (Герб)
Дзяржаўны гімн
«Дзяржаўны гімн Узбэкістану»
Месцазнаходжаньне Узбэкістану
Афіцыйная мова узбэцкая
Сталіца Ташкент
Найбуйнейшы горад Ташкент
Форма кіраваньня Прэзыдэнцкая рэспубліка
Іслам Карымаў
Шаўкат Мірзыяеў
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
56 месца ў сьвеце
447 400 км²
4,9
Насельніцтва
 • агульнае (2009)
 • шчыльнасьць
45 месца ў сьвеце
27 606 007
61,4/км²
СУП
 • агульны (2008)
 • на душу насельніцтва
74 месца ў сьвеце
$71,618 млрд
$2634
Валюта Узбэцкі сом (UZS)
Часавы пас UZT (UTC+5)
Незалежнасьць
— ад СССР

1 верасьня 1991 году
Дамэн верхняга ўзроўню .uz
Тэлефонны код +998
Мапа Ўзбэкістану

Узбэкістан (па-ўзбэцку: O‘zbekiston), афіцыйны назоў Рэспубліка Ўзбэкістан (O‘zbekiston Respublikasi) — анкляўная дзяржава ў цэнтральнай частцы Сярэдняй Азіі. Мяжуе на поўначы і захадзе з Казахстанам, на поўдні з Туркмэністанам і Аўганістанам, на ўсходзе з Таджыкістанам і Кыргыстанам.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узбэкістан атрымаў незалежнасьць у 1991 годзе. Дэклярацыя аб незалежнасьці прынятая 31 жніўня 1991 году.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Унутраная палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле Канстытуцыі, Узбэкістан — сьвецкая дэмакратычная дзяржава. Галава дзяржавы — прэзыдэнт. Заканадаўчы орган — Алій Мажліс, які дзеліцца на Ніжнюю, або Заканадаўчую, палату і Верхнюю, або Сэнат.

У 2005 годзе ў асяродзьдзі кіраўніцтва Ўзбэкістану абвастрылася барацьба за ўладу. У Ташкенце распаўсюдзіліся чуткі аб хваробе прэзыдэнта Іслама Карымава і аб гатовасьці яго найбліжэйшага асяродзьдзя пачаць змаганьне за яго «спадчыну».

Доўгі час асноўнай апорай рэжыму лічыліся Міністэрства ўнутраных справаў (міністар Закір Алматаў) і Служба нацыянальнай бясьпекі (Рустам Інаятаў). У 2005 годзе, аднак, Алматаў сышоў з палітычнай сцэны — неўзабаве пасьля падушэньня андыжанскага паўстаньня Іслам Карымаў вывеў унутраныя войскі з падпарадкаваньня МУС, перадаўшы іх СНБ. Закір Алматаў выехаў у Нямеччыну на лячэньне, а ў сьнежні 2005 году, ў сувязі з пагрозай судовага перасьледу, вярнуўся на радзіму і сышоў на пэнсію. Гэта парушыла балянс сілавых структур і падвысіла ўразьлівасьць прэзыдэнта — тым больш, што, па адной з наяўных вэрсіяў, андыжанскія падзеі былі справакаваныя адной з канкуруючых спэцслужбаў.

Вонкавая палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Яшчэ зь лета 2005 году Іслам Карымаў стаў усё часьцей выказвацца пра неабходнасьць стварэньня міжнародных сілаў хуткага рэагаваньня, якія бы можна была б выкарыстоўваць для падушэньня антыўрадавых выступаў у той ці іншай краіне. Менавіта гэтая думка лягла ў аснову дамовы аб хаўрусьніцкіх стасунках, падпісанай у кастрычніку 2005 году Расеяй і Ўзбэкістанам.

Узбэцкія ўлады таксама выступілі з праектам стварэньня міжнародных «антырэвалюцыйных»-карных сілаў на постсавецкай прасторы ў рамках АДКБ. Рыхтуючыся да ўступу ў гэтую арганізацыю, Узбэкістан падрыхтаваў пакет прапановаў па яе ўдасканаленьні, уключаючы стварэньне ў яе рамках выведвальнай і контарвыведніцкай структураў, а таксама распрацоўку мэханізмаў, якія б дазвалялі АДКБ даваць дзяржавам Цэнтральнай Азіі гарантыі ўнутранай бясьпекі.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мапа адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Ўзбэкістану

Адміністрацыйна-тэрытарыяльна Ўзбэкістан падзяляецца на 1 аўтаномную рэспубліку (respublika) — Каракалпакстан, 1 горад (shahar) — Ташкент і 12 вілаятаў (viloyatlar, у ад. л. — viloyat) — Андыжанскі вілаят, Бухарскі вілаят, Фэрганскі вілаят, Джыззацкі вілаят, Харэзмскі вілаят, Наманганскі вілаят, Наваіцкі вілаят, Кашкадар’інскі вілаят, Самаркандзкі вілаят, Сырдар’інскі вілаят, Сурхандар’інскі вілаят, Ташкенцкі вілаят.

Асноўныя гарады: Андыжан, Бухара, Газлі, Каракуль, Каршы, Каканд, Наваі, Наманган, Нукус, Самарканд, Ташкент, Тэрмэз, Ургенч, Учкудук, Фэргана.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У структуры СУП значная вага сельскай гаспадаркі — 38%, на прамысловасьць прыходзіцца 26%, на сфэру паслуг — 36%. У 2004 годзе СУП вырас на 4,4%. Інфляцыя працягвае расьці з-за нядосыць высокай актыўнасьці эканомікі пры яе вялікшым патэнцыяле і недастатковых рынках збыту высокатэхналягічнай прадукцыі.

Найважнейшай сельскагаспадарчай прадукцыяй Узбэкістану, апроч бавоўны, зьяўляюцца садавіна, гародніна і збожжа (пшаніца, рыс і кукуруза).

Краіна займае другое месца ў сьвеце па экспарце бавоўны. Таксама Ўзбэкістан экспартуе золата, мінэральныя ўгнаеньні, мэталы, прадукцыю тэкстыльнай і харчовай прамысловасьці, аўтамабілі. Імпартуе пераважна прамысловае абсталяваньне і тэхніку, а таксама прадукты харчаваньня, мэталы і хімікаліі. Аб’ём экспарту ў 2004 склаў 3,7 млрд даляраў ЗША, імпарту — 2,8 млрд дал.

Узровень беспрацоўя па афіцыйных дадзеных складае 0,6%, (па ацэнках міжнародных незалежных экспэртаў — 20%). Значная частка працоўнай нелегальнай міграцыі прыходзіцца на Расею. 44% працаздольнага насельніцтва занятыя ў сельскай гаспадарцы, у прамысловасьці — 20%, у сфэры паслуг — 36%.

Асноўным энэргетычным рэсурсам зьяўляецца прыродны газ і вугаль.

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

37% — гарадзкое, 63% — сельскае.

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вернікі пераважна мусульмане — суніты. Ёсьць праваслаўныя, каталікі, адвэнтысты, юдэі, будысты.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грамадзкае жыцьцё[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ва Ўзбэкістане шырока распаўсюджаны суседзкія грамады — махальлі. На іх ускладзеныя абавязкі па арганізацыі ўсяго паўсядзённага жыцьця мікрараёну або кішлака. Сьвяты — таксама іх клопат, бо мала якім бацькам пад сілу без староньняй дапамогі наладзіць, напрыклад, вясельле — на гэтую ўрачыстасьць тут запрашаюць па некалькі сотняў чалавек. У сучасным Узбэкістане махальля прызнаная адміністрацыйнай адзінкай і зь ліку махальлі ўладамі прызначаецца хакіміятам — кіраўнік махальлі, адказны за ўсё, што адбываецца ў ёй.

Сьвяты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нацыянальнае сьвята: Дзень Незалежнасьці — 1 верасьня.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Узбэкістансховішча мультымэдыйных матэрыялаў