Купал

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Купал

Купал (па-італьянску: cupola — купал, скляпеньне, ад лац. cupula — бочачка) — прасторавае перакрыцьцё збудаваньняў з рознымі плянамі, а таксама іхных частак.

У спалучэньні зь іншымі канструкцыйнымі элемэнтамі (ветразь і інш.) купал дазваляе перакрываць аб’ёмы круглай, квадратнай, шматкутнай і эліптычнай формаў[1]. У канструкцыі купала звычайна ўзьнікае гарызантальнае напружаньне, якое перадаецца на ніжняе нясучае кальцо самога купала.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Купал базылікі Сан-Лярэнца ў Мілане (Італія), 372 або 402

Гісторыя купалоў распачалася яшчэ ў старажытныя часы, але тэхналягічна складаныя і вялікія купалы пачалі будаваць толькі ў Рымскай імпэрыі, дзе іх выкарыстоўвалі ў архітэктуры бажніцаў і буйных грамадзкіх збудаваньняў. У наш час найстаражытнейшы з існых купалоў знаходзіцца ў рымскім Пантэоне, збудаваным каля 128 нашай эры. Апроч таго, рымляне выкарысталі купалы ў шэрагу пабудоваў (у тым ліку і хрысьціянскіх храмаў), датаваных IVI стагодзьдзямі.

Пазьней традыцыю будовы купалоў пераняла бізантыйская рэлігійная і сакральная архітэктура. Кульмінацыяй гэтага пэрыяду зрабілася ўжываньне рэвалюцыйнай ветразнай тэхналёгіі пры ўзьвядзеньні Сафійскага сабору ў Канстантынопалі.

Па заваёве мусульманамі імпэрыі Сасанідаў і Бізантыйскага Блізкага Ўсходу, купал зрабіўся таксама часткай мусульманскай архітэктуры.

У Заходняй Эўропе купалы зноў набылі папулярнасьць у эпоху Рэнэсансу, і дасягнулі росквіту напачатку XVIII ст. у архітэктуры барока.

На Беларусі купалы зьявіліся ў ХІ стагодзьдзі і неўзабаве атрымалі шырокае распаўсюджаньне ў розных тыпах пабудоваў і разнастайных стылявых кірунках.

Віды купалоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Бізантыйскія купалы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сафійскі сабор у Кіеве, рэканструкцыя пачатковага выгляду

Бізантыйскія або ветразныя купалы ўяўляюць сабою ветразь, асновы якога ня проста ўтвараюць аркі для падтрымкі купала над ім, а сыходзяцца ў цэнтры прасторы і такім чынам самі ўтвараюць купал. Завяршэньні падобнага кшталту маюць падабенства з квадратным ветразем, замацаваным зьнізу ў чатырох кутах і пададзьмутым зьнізу.

Дадзеныя купалы адносіцца да тыпу найбольш простых канструкцыя: для падтрыманьня формы, у адрозьненьне ад купалоў-шаломаў, не патрабуецца стварэньня драўлянага ці мэталёвага каркасу або запаўненьня нутранай прасторы цэглай.

Згодна з найбольш пашыраным меркаваньнем бізантыйскі тып завяршэньня сакральных будынкаў панаваў на Русі (Кіеў, Чарнігаў, Смаленск і інш.) да мангольскай навалы.

Такім чынам, менавіта бізантыйскія (ветразныя) купалы выкарыстоўваліся пры будове Кіеўскага і Полацкага Сафійскіх сабораў.

Банькі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Кляштар картузаў у Бярозе, званіца якога завяршалася купалам-банькай[2]
Асноўны артыкул: Баня (купал)

Баняй або банькай называюць купальнае пакрыцьцё паўкруглай формы або круглы купал у завяршэньні вежаў ці вярхоў[3].

Таксама гэтае слова пазначае шмат’ярусныя фігурныя самкнутыя купалы грушападобнай формы з заломамі, пашыраныя ў сакральнай архітэктуры барока[4].

У адрозьненьне ад гладкіх купалоў-цыбулінаў маскоўскіх праваслаўных храмаў, банькі маюць складаны сылюэт і падзел на грані[5].

Купалы-цыбуліны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Купал-цыбуліна
Купал-цыбуліна на старажытным мячэту ў Нізьве (Аман) і на царкве XVI ст. ў Суздалі (Расея)

Купалы-цыбуліны маюць пукатую форму з плыўным завострываньнем у верхавіне і падобныя на цыбуліну. Традыцыйна ўжываюцца ў Расеі, Турэччыне, Індыі і на Сярэднім Усходзе. Дадзеныя купалы звычайна маюць большы дыямэтар, чым аснова, на якой яны стаяць, а іхная вышыня пераўзыходзіць шырыню. Асноўныя адрозьненьні гэтых купалоў ад традыцыйных для дойлідзтва Беларусі барокавых завяршэньняў сакральных збудаваньняў — баняў — адсутнасьць падзелу на грані, просты сылюэт[5].

Згодна з найбольш пашыраным меркаваньнем, выкладзеным у шэрагу падручнікаў, даведнікаў, навуковых і папулярных працаў[6], купалы-цыбуліны ўпершыню пачалі выкарыстоўвацца ў архітэктуры Маскоўскай дзяржавы ў 2-й пал. XVI ст. Гэтае датаваньне грунтуецца на тым, што купалы падобнага кшталту, старэйшыя за мяжу XVIXVII стагодзьдзяў, да нашага часу не захаваліся[7].

Некаторыя дасьледнікі разглядаюць дадзены архітэктурны элемэнт як запазычаньне ў мусульманаў[8][9][10], існуюць і іншыя тлумачэньні[6][11]

Купалы-шаломы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзімітраўскі сабор ва Ўладзімеры (Расея); пачатковы купал-цыбуліну на храме замянілі на шалом пасьля 1715[6]

Згодна з найбольш пашыраным азначэньнем, купалы-шаломы маюць спэцыфічную форму з кілепаддобным верхам, блізкую да формы старажытнарускага шалома. У адрозьненьне ад купалоў-цыбулінаў, вышыня гэтых купальных завяршэньняў заўжды меншая за шырыню[6].

Расейскі мастацтвазнавец С. Заграеўскі пераканаўча давёў, што дадзеная форма купалоў зьявілася толькі ў XVII ст. Менавіта ў гэты час расейскія ўлады пачалі масава замяніць на шаломы старыя цыбулепадобныя завяршэньні з мэтай стылізацыі ўласных цэркваў «пад даўніну»[6]. У выніку падобнай фальсыфікацыі зьявілася тэорыя паступовай эвалюцыя купальных завяршэньняў, згодна зь якой на першым этапе запазычаныя зь Бізантыі купалы паступова «выцягваліся» ўгару (як і прапорцыі саміх храмаў) і ператварыліся ў купалы-шаломы. Затым, пасьля таго як у XVI ст. зьявілася шатровае дойлідзтва, «вышыннасьць» шаломападобных частак зрабілася недастатковай, і над купалам пачалі надбудоўваць канструкцыі ў форме цыбулінаў[12].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Купал // Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў / Уклад. Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2001.
  2. ^ Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003. С. 137.
  3. ^ Якимович, Ю. А. Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Мн., 1991.
  4. ^ Габрусь Т. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока. — Мн.: Ураджай, 2001. С. 281.
  5. ^ а б Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003. С. 132.
  6. ^ а б в г д Заграевский С. В. Формы глав (купольных покрытий) древнерусских храмов. — М., 2008.
  7. ^ Лидов А. М. Иерусалимский кувуклий. О происхождении луковичных глав // Иконография архитектуры. — М., 1990. С. 58.
  8. ^ Бондаренко И. А. К вопросу о происхождении луковичной формы церковных глав // Народное зодчество. — Петрозаводск, 1998.
  9. ^ Смирнова Э. С. Московская икона XIV—XVII веков. — Л., 1988. С. 47.
  10. ^ Сяргей Харэўскі. Мosquées à Moscou, альбо яшчэ раз пра «цыбуліны» // «Наша Ніва», 19 лістапада 2010.
  11. ^ Лидов А. М. Иерусалимский кувуклий. О происхождении луковичных глав // Иконография архитектуры. — М., 1990. С. 59.
  12. ^ Новицкий А. П. Луковичная форма глав русских церквей // Московское археологическое общество. Древности. Труды комиссии по сохранению древних памятников. Т. III. — М., 1909. С. 349—362.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск : Беларус. энцыкл., 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Купалсховішча мультымэдыйных матэрыялаў