Тадэвуш Рэйтан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Тадэвуш Рэйтан
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (XVIII).jpg
Т. Рэйтан. Невядомы мастак, 2-я пал. XVIII ст.
POL COA Rejtan.svg
Герб «Рэйтан»
Асабістыя зьвесткі
Род: Рэйтаны

Тадэвуш Рэйтан (1740, маёнтак Грушаўка Наваградзкага павету, хрост давершаны 20 ліпеня 1742 у Ляхавічах — 8 жніўня 1780) — вайсковы і палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага.

Тадэвуш Рэйтан — актыўны ўдзельнік «падзельнага» сойму Рэчы Паспалітай, які разам зь нешматлікімі іншымі пасламі рашуча супрацьдзейнічаў анэксіі зямель дзяржавы[1].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне, адукацыя, кар'ера[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходзіў зь ліцьвінскага шляхецкага роду Рэйтанаў гербу ўласнага, сын Дамініка Міхаіла, падкаморыя наваградзкага, і Тэрэзы з Валадковічаў. Брат Міхала, пісара земскага наваградзкага, унук Міхала, скарбніка мазырскага.

Навучаўся ў езуіцкім калегіюме (Нясьвіж або Наваградак), служыў у прыватным войску Радзівілаў. Паводле некаторых зьвестак, удзельнічаў у Барскай канфэдэрацыі[1]. (няма доказаў)

З мастацкага твору Генрыка Жавускага вынікае , што Т. Рэйтан скасаваў заплянаванае вясельле, калі пабачыў у доме сваёй нявесты партрэт расейскага імпэратара Пятра I.

«Падзельны» сойм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Партрэты Т. Рэйтана
Невядомы мастак, XVIII ст.
Невядомы мастак, XVIII ст.
У. Аляшчынскі, 1836
Л. Ходзька, XIX ст.
У. Барвіцкі, XIX ст.

На шляхецкім сойміку Наваградзкага ваяводзтва 22 сакавіка 1773 г. Т. Рэйтана абралі паслом на сойм 17731775, дзе плянавалася зацьвердзіць першы падзел Рэчы Паспалітай. Разам з пасламі ад Наваградзкага павету С. Корсакам і ад Менскага павету С. Багушэвічам спрабаваў сарваць сойм, каб не дазволіць зацьвярджэньня падзелу дзяржавы.

Чатыры дні Т. Рэйтан разам з аднадумцамі (амаль выключна з ВКЛ) не дазваляў маршалку А. Панінскаму ўзначаліць сойм. Сваю пазыцыю паслы абгрунтоўвалі законнымі падставамі: гэтае паседжаньне сойму паводле чаргі мусіла праходзіць у Горадні, а не ў Варшаве, а маршалкам яго мусіў быць ліцьвін, а не паляк. Апроч таго, сойм склікаўся не як канфэдэрацкі, а як звычайны, і распачынаць яго пад знакам канфэдэрацыі было незаконна[2].

Спачатку прарасейскія сілы ўпрошвалі Т. Рэйтана, каб саступіў. Потым хацелі, як і іншых, падкупіць грашыма. Урэшце, канфэдэрацкі суд прыняў пастанову пазбавіць яго «маёмасьці і гонару» і выгнаць з краіны. Аднак прадстаўнік Наваградзкага павету застаўся непахісным.

Асабліва драматычны характар падзеі набылі ў часе патрыятычнай прамовы Самуэля Корсака, у якой той выкрываў паслоў-здраднікаў. Не чакаючы заканчэньня выступу, яны пачалі выходзіць з залі. У адказ Т. Рэйтан лёг крыжом перад выхадам і закрычаў:

Т. Рэйтан перад выхадам з соймавай залі, фрагмэнт карціны Я. Матэйкі
« Забіце мяне, затапчыце, але не забівайце Бацькаўшчыны! »

На наступны дзень расейскі амбасадар Штакельбэрг выставіў каралю і вялікаму князю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму ўльтыматум: альбо безумоўнае падпарадкаваньне, альбо ўвядзеньне ў Варшаву 50-тысячнага расейскага войска.

Маніфэст[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Канфэдэрацкі суд пагражаў Т. Рэйтану крымінальным пакараньнем і канфіскацыяй маёнтку, адначасна яго спрабавалі купіць за грошы, але Т. Рэйтан не саступіўся сваім прынцыпам і поглядам. 1 сьнежня 1773 ён склаў маніфэст, дзе канстатаваў нелегітымнасьць канфэдэрацыі і трактатаў пра падзел Рэчы Паспалітай.

Пакінуты і зьнявераны, Т. Рэйтан цяжка захварэў. Памёр у выніку няшчаснага выпадку (паводле іншых вэрсій, скончыў жыцьцё самагубствам, або быў забіты) у сваім маёнтку Грушаўка 8 жніўня 1780[2].

Памяць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Памятны камень у в. Грушаўка, ля капліцы-пахавальні

Яшчэ сучасьнікі лічылі Тадэвуша Рэйтана нацыянальным героем[1]. Чатырохгадовы сойм (17881792) абвясьціў яго «вартым нацыянальнай жалобы», а ягоныя дзеяньні — «узорам для перайманьня».

У наш час у Беларусі і Польшчы Тадэвуш Рэйтан лічыцца прыкладам патрыятызму і самаадданасьці.

Т. Рэйтану прысьвячаліся шматлікія мастацкія творы, у тым ліку аповесьці Г. Жавускага, карціна Я. Матэйкі «Рэйтан» (18641866), нарыс Ю. Нямцэвіча «Жыцьцё Тадэвуша Рэйтана» (1818) і інш. Т. Рэйтана ўславіў А. Міцкевіч у сваёй паэме «Пан Тадэвуш».

У сярэдзіне XIX ст. ў Грушаўцы паставілі бюст Т. Рэйтану (цяпер у Нацыянальным музэі ў Кракаве), у 1993 — мэмарыяльны знак. У 1997 у Ляхавічах зарэгістравана Грамадзкае Аб’яднаньне «Гістарычнае аб’яднаньне „Тадэвуш Рэйтан“» (не існуе)..

У 2013 г. куратарскай групай фэстываля Дах заснавана Арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтана.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Рэйтан Тадэвуш // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 528.
  2. ^ а б 84. Хто такі Тадэвуш Рэйтан? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Тадэвуш Рэйтансховішча мультымэдыйных матэрыялаў