Ельск

Ельск
Герб Ельску Сьцяг Ельску
Першыя згадкі:	XVI ст.
Горад з:	1971
Вобласьць:	Гомельская
Раён:	Ельскі
Насельніцтва:	9,6 тыс. (2008)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2354
Паштовы індэкс:	247831 (247872, 247873)
Геаграфічныя каардынаты:	51°49′ пн. ш. 29°09′ у. д.
Ельск на мапе Беларусі Ельск
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Е́льск — места ў Беларусі, адміністрацыйны цэнтар Ельскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 9,6 тыс. чал. (2008). Знаходзіцца за 177 км на паўднёвы захад ад Гомелю. Чыгуначная станцыя на лініі Каленкавічы — Оўруч. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Мазыром, Нароўляй, Оўручам.

Назва

Паводле распаўсюджанага меркаваньня, у аснове тапоніму «Ельск» найменьне дрэва — елка. Аднак гэтую вэрсію крытыкуюць з тае прычыны, што елка здаўна ўтварала лясы толькі паблізу паўночных ускраінаў Палесься, і ў наш час места атачае хваёвы лес. Апроч таго, суфікс -ск, як правіла, не фармаваў геаграфічныя найменьні ад пазначэньняў розных расьлінаў, дрэваў. Звычайна назвы населенных пунктаў на -ск утвараліся ад найменьняў водных аб’ектаў — рэкаў, азёраў, на берагах якіх узьнікалі адпаведныя паселішчы. Таму больш абгрунтаваным выглядае, што тапонім «Ельск» пайшоў ад назвы зьніклай да нашага часу рэчкі. Тым часам гідронім, імаверна, меў фіна-вугорскае паходжаньне.

Згодна з Геаграфічным слоўнікам Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў, у даўнія часы Ельск быў цэнтрам тэрыторыі, падуладнай «вараскім» князям. Нашчадкі гэтых валадароў — выхадцаў зь зямлі прыбалтыйска-палабскіх ці паморскіх славянаў называліся «князямі Ельскімі». Ад назвы мястэчка ўтварылася прозьвішча шляхецкага роду Ельскіх (іхны родавы герб «Пелеш» — у аснове сучаснага гербу Ельску).

Тапонім «Каралін» узьнік у кан. XVIII ст. і паходзіць, відаць, ад імя ўладальніка паселішча — Караля. Тым часам паводле народнага паданьня, у аднаго з Аскеркаў нарадзілася дачка Караліна, у гонар якой нібыта і пераназвалі населены пункт.

5 лютага 1931 мястэчка Каралін афіцыйна перайменавалі ў Ельск. Існуюць зьвесткі, што раней, яшчэ па перайменьні паселішча расейскімі ўладамі ў Мікалаеў (1915), местачкоўцы зьвярталіся з просьбай надаць яму назву Ельск.

Гісторыя

Упершыню Ельск згадваецца ў XVI ст. як вёска ў складзе Мазырскага павету, уладаньне францускіх эмігрантаў Спадаў. У кан. XVII мясьціна перайшла да Аскеркаў.

У кан. XVIII ст. назву Ельску зьмянілі на Каралін. Пад 1784 гэтае мястэчка згадваецца ў зьвязку з увядзеньнем грашовага збору для праезду празь яго. У 1775 на сродкі Казімера Аскеркі ў Караліне збудавалі драўляную грэка-каталіцкую царкву Прасьв. Тройцы, будынак якой складаўся з сыстэмы зрубаў (пастаўленых на крыжы) і шатровай званіцы над уваходам; апроч таго, у мястэчку дзейнічалі касьцёл, габрэйскі малітоўны дом.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Каралін апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Міхалкаўскай воласьці Мазырскага павету. Станам на 1795 тут было 24 двары. У 1842 ўладальнікі маёнтку Горваты збудавалі новы будынак царквы, у ёй захоўваўся абраз Божай Маці. Празь мястэчка праходзіў тракт з Рагачова ў Валынь, паштовая станцыя (8 экіпажаў). Станам на 1886 у Караліне або Ельску (значыцца пад абедзьвюма назвамі) было 44 двары, працавалі вінны завод, тры крамы, школа; дзейнічала царква. У 1873 адкрылася чыгуначная станцыя на лініі Жлобін — Оўруч. Паводле вынікаў перапісу (1897) у мястэчку было 45 двароў, царква, капліца, яўрэйскі малітоўны дом, народная вучэльня, паштовая станцыя, 9 крамаў, карчма. На 1908 — 167 двароў. У 1915 расейскія улады перайменавалі паселішча ў Мікалаеў, але назва не прыжылася. У Першую сусьветную вайну ў лютым — сьнежні 1918 мястэчка займалі нямецкія войскі. У гэты час местачкоўцы зьвярнуліся з просьбай вярнуць паселішчу назву Ельск.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Каралін увайшоў у склад Беларускай ССР. Станам на 1921 тут было 400 двароў, станцыя, цагельня, кравецкая, шавецка-футравая і дрэваапрацоўчая майстэрні, лесапільня, паравы млын з крупарушкай. У 1924 Каралін зрабіўся цэнтрам раёну. 5 лютага 1931 назву мястэчка зьмянілі на Ельск. 27 верасьня 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу.

У Другую сусьветную вайну з 23 жніўня 1941 да 11 студзеня 1944 Ельск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1953 каля мястэчка атрымалі першы прыток нафты ў колькасьці 16,5 тон і 945 м³ газу. У 1954 Ельск увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. 5 ліпеня 1971 паселішча атрымала статус места.

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1858 — 300 чал.; 1866 — 422 чал.; 1897 — 600 чал.
• XX стагодзьдзе: 1908 — 910 чал.; 1917 — 1132 чал. у мястэчку Каралін, 273 чал. у маёнтку Каралін, 61 чал. на чыгуначнай станцыі Каралін; 1938 — 3878 чал.; 1954 — 4,8 тыс. чал.; 1970 — 6,5 тыс. чал.; 1971 — 6,7 тыс. чал.; 1992 — 10,6 тыс. чал.; 1994 — 11,1 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2004 — 10,1 тыс. чал.; 2006 — 9,8 тыс. чал.; 2008 — 9,6 тыс. чал.

Адукацыя

У Ельску працуюць 3 сярэднія, музычная і спартовая школы, школа-інтэрнат, школа мастацтваў.

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надае лякарня.

Культура

Дзейнічаюць кінатэатар, дом культуры, бібліятэкі.

Мас-мэдыі

Выдаецца раённая газэта «Народны голас».

Забудова

Паводле генэральнага пляну ўва ўсходняй частцы Ельску ўтварыўся мікрараён, забудаваны 3—5-павярховымі жылымі дамамі. У паўднёвай і заходняй частках места разьмяшчаецца 1-павярховая індывідуальная забудова. Прамысловая зона знаходзіцца ў паўночным сэктары.

Эканоміка

Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

• Ельская мэблевая фабрыка
• КДУП «Ельскі кансэрвавы завод»

Турыстычная інфармацыя

Дзейнічае Ельскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

Выдатныя мясьціны

• Царква Прасьв. Тройцы (1769—1780; колішняя грэка-каталіцкая, цяпер у валоданьні БЭМП)
• Могілкі габрэйскія

Страчаная спадчына

• Касьцёл

Вядомыя выхадцы

• Мікалай Анцукевіч (1882—1971) — беларускі пэдагог і філёзаф

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с.: іл. ISBN 985-11-0303-9.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Jelsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy. — Warszawa, 1882. S. 561.

Вонкавыя спасылкі

 Ельск — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Ельск на Radzima.org
• Здымкі на Globus.tut.by