Ветка

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ветка
Coat of Arms of Vietka, Belarus.png
Герб Веткі
Першыя згадкі: 1685
Горад з: 1935
Вобласьць: Гомельская
Раён: Веткаўскі
Насельніцтва: 8100 (2008)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2330
Паштовы індэкс: 247131
Геаграфічныя каардынаты: 52°34′ пн. ш. 31°11′ у. д. / 52.567° пн. ш. 31.183° у. д. / 52.567; 31.183Каардынаты: 52°34′ пн. ш. 31°11′ у. д. / 52.567° пн. ш. 31.183° у. д. / 52.567; 31.183
Ветка на мапе Беларусі
Ветка
Ветка
Ветка
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Ве́тка — места ў Беларусі, на рацэ Сож. Адміністрацыйны цэнтар Веткаўскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 8,1 тыс. чал. (2008). Знаходзіцца за 22 км на паўночны захад ад места Гомель і чыгуначнай станцыі Гомель-Пасажырскі (лінія Жлобін — Церахоўка). Аўтамабільныя дарогі на Гомель, Добруш, Чачэрск; рачная прыстань.

Ветка — даўняе мястэчка гістарычнага рэгіёну Панізоўе, колішні цэнтар расейскіх старавераў у Вялікім Княстве Літоўскім.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Ветка» ўтварыўся, відаць, ад імя невялікай выспы на рацэ Сож. Назву зьвязваюць з асновай «вець», якую можна супаставіць зь беларускім словам паветка[1].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выяўленыя археолягамі селішча 3-й чвэрці 1-га тысячагодзьдзя н. э. (на могілках), паселішча позьняга сярэднявечча (3 км на поўнач ад Веткі, ува ўрочышчы Цялячае) і селішча (2 км на паўночны захад ад ад сучаснага места, на першай надабалонаванй тэрасе ракі Сож, ува ўрочышчы Селішча) сьведчаць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў глыбокай старажытнасьці.

Першы пісьмовы ўспамін пра Ветку датуецца 1685[2] (паводле іншых зьвестак у 1682[3]), калі тут, на землях Халецкіх, зьявілася слабада. Жыхарамі мясьціны былі стараверы з Маскоўскай дзяржавы, якія ратаваліся ад інквізыцыі, учыненай Маскоўскім патрыярхатам. Перасяленцы атрымалі грамату караля і вялікага князя, якая гарантавала ім рэлігійную незалежнасьць і падатковыя палёгкі.

У 1695 у Ветцы асьвяцілі першую на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага стараабрадніцкую царкву Покрыва Прасьвятой Багародзіцы, пачалі будавацца стараабрадніцкія манастыры. У кан. XVIIXVIII стст. сфармаваліся мясцовыя асаблівасьці іканапісу і афармленьня рукапіснай кнігі, склалася самабытная школа разьбярства. У гэты час Ветка зрабілася буйным гандлёвым і рамесным цэнтрам[2]. У 1733 тут разьмясьцілася рэзыдэнцыя япіскапа Эпіфанія, што спрыяла яе аўтарытэту сярод расейскіх раскольнікаў.

У 1735 карныя расейскія войскі перайшлі мяжу Вялікага Княства Літоўскага і зруйнавалі Ветку разам з навакольнымі слабодамі, каля 14 тысячаў чалавек прымусова вывезьлі ў Сыбір[2]. У 1758 аднавілі сваю дзейнасьць тутэйшая Пакроўская царква і стараабрадніцкі манастыр. У 1764 расейскія карныя войскі зноў зьнішчылі Ветку і 15 навакольных слабодаў (вывезьлі ў Сыбір да 20 тыс. старавераў), у выніку гэтага «другога выгнаньня» паселішча назаўсёды страціла сваё значэньне як цэнтар расколу[2], аднак захавала ў стараверстве гістарычны і культурны аўтарытэт. У 2-й пал. XVIII ст. Ветка ператварылася ў гандлёва-прамысловае мястэчка.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Ветка апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, з 1784 у Беліцкім павеце Магілёўскай губэрні1852 у Гомельскім павеце). У 18341840 тут збудавалі Праабражэнскую царкву. Асноўная частка зямель знаходзілася ў валоданьні адстаўнога генэрал-маёра В. Шлейфэра, пазьней — Станевічаў. Да 1840 у Ветцы працавала суконная фабрыкака купца Алазарава. У 1860 з прыстані адыйшло 36 суднаў з рознымі таварамі і 69 лясных плытоў. Было разгружана 47 суднаў. 3 поўдня прыбывалі збожжа, соль і іншыя тавары, а ў Хэрсонскі порт кіраваліся розныя пароды драўніны, канаты, якары. Актыўна дзейнічалі прыстань і пераправа праз Сож. На местачковай вэрфі, заснаванай у 1840, будавалі рачныя караблі (бярлінцы). Рэгулярна праводзіліся 2 кірмашы (Сырны і Спасаўскі). У Ветцы праводзіўся продаж Крымскай солі, якая дастаўлялася Дняпром і Сажом і давала вялікія прыбыткі. 3 1853 працавалі 2 майстэрні апрацоўкі скуры. Узоры апрацаванай тут скуры экспанаваліся ў Магілёўскім губэрнскім музэі. У 18641874 працавалі 3 крупарушкі, у 18701880 — 6 невялікіх канатных прадпрыемстваў. 11 траўня 1865 пажар зьнішчыў 98 двароў. У 1868 у Ветцы адкрылася жаночая народная вучэльня, у 1874 — мужчынская народная вучэльня. Станам на 1880 у мястэчку было 994 драўляных і 11 мураваных збудаваньняў, 4 мураваныя і 120 драўляных крамаў, 6 ветракоў, канатны і скураны заводы; заможныя купцы мелі ўласныя параходы. На 1885 — 11 мураваных і 994 драўляныя будынкі. Паводле вынікаў перапісу (1897) — 1169 жылых будынкаў, царква, капліца, стараверскі і габрэйскі малітоўныя дамы, мужчынская і жаночая народныя вучэльні, прыёмны пакой, паштова-тэлеграфная кантора, аптэка, 2 прыстані, хлебазапасны магазын, 8 млыноў, 12 кузьняў, 2 цагельныя і 6 канатных заводаў, 3 гарбарныя майстэрні, 5 крупарушак, 245 крамаў, у тым ліку кнігарня, бібліятэка, 5 корчмаў. Побач быў аднайменны фальварак з цагельняй. 3 1908 дзейнічала пазыкова-ашчадная каса. На 1909 — 15 мураваных і 1752 драўляныя (з іх 980 жылых) будынкаў, 2327 дзесяціны зямлі, школа, вінная крама, млын, хлебазапасны магазын, мэдычны прыёмны пакой, праваслаўная і стараверская цэрквы, габрэйскі малітоўны дом. У 1910 адкрылася лякарня на 15 ложкаў. У Першую сусьветную вайну з пачатку 1918 да 2 сьнежня 1918 мястэчка займалі нямецкія войскі.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Ветка ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 тут збудавалі электрастанцыю. У 1926 Ветку вярнулі БССР, дзе яна зрабілася цэнтрам раёну. 20 траўня 1931 пачала выходзіць раённая газэта. У гэты час у мястэчку працавалі вінзавод, торфараспрацоўчая і трыкатажная арцелі, цагельня, абутковая, кравецкая, шавецкая, канатная, дрэваапрацоўчая майстэрні, машынна-трактарная станцыя (з 1934), крухмала-патачны завод, маслазавод, нафтавы млын. У 1931 у Ветцы заснавалі ткацкую арцель, у 1938 — панчошна-трыкатажную фабрыку. 15 ліпеня 1935 паселішча атрымала статус места. У Другую сусьветную вайну з 18 жніўня 1941 да 28 верасьня 1943 Ветка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1978 у месьце заснавалі музэй народнай творчасьці, які адкрыўся для наведвальнікаў у лістападзе 1987.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэльеф раўнінна-ўзгоркавы, на ўсходняй ускраіне рака Сож (прыток ракі Дняпро), на поўначы мяжуе зь лесам.

У выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыяцыйнага забруджаньня тут праводзілася дэзактывацыя, частку жыхароў перасялілі ў чыстыя месцы.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Парычах працуюць 2 сярэдняя і музычная школы, 4 дашкольныя ўстановы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць лякарня і паліклініка.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры, 4 бібліятэкі, клюб.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле генэральнага пляну Веткі, распрацаванага ў 1974, цэнтар места забудоўваецца 2—5-павярховымі дамамі. Пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу, адметная багатым разьбяным ўпрыгожваньнем фасадаў. Уздоўж Сажа ўтварылася паркавая зона.

Плянаваньне складаецца з 4 паралельных паміж сабой вуліцаў мэрыдыянальнай арыентацыі, уздоўж ракі Сож і яе абалоны, злучаных завулкамі. Другую частку забудовы складаюць 5 вуліцаў шыротнай арыентацыі, злучаных завулкамі. На ўсход ад цэнтральнага пляцу часткі месьцяцца кароткія мерыдыянальныя вуліцы. Грамадзкі цэнтар — пляц, дзе разьмяшчаюцца адміністрацыйныя і гандлёвыя будынкі.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічае Веткаўскі музэй народнай творчасьці, дзе захоўваюцца ўнікальныя старадрукі XVI—XVIII стст., рукапісы пач. XVI — пач. XX стст., абразы XVII — пач. XX стст., узоры разьбы па дрэве, шыцьцё золатам, пэрлінамі, мастацкае ткацтва, народныя строі і інш.

Ветка — цэнтар мастацкага рамяства (разьбярства па дрэве)[10].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гістарычная забудова (кан. ХІХ — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы (XVII ст.; стараверская)
  • Царква і манастыр Прасьв. Багародзіцы (XVII ст.; стараверскія)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цікавыя факты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1772 годзе ў Ветцы 15 тыдняў хаваўся Емяльян Пугачоў[2], кіраўнік сялянскага паўстаньня 17731775 гадоў у Расеі; тут яму далі імя цар Пётар III.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 50.
  2. ^ а б в г д Марына Асіпкова. Ветка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 405.
  3. ^ С. Лявонцьева. Ветка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 254.
  4. ^ Ветка // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991.
  5. ^ а б Wietka // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom XIII: Warmbrun — Worowo. — Warszawa, 1893. S. 428.
  6. ^ С. Лявонцьева. Ветка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 255.
  7. ^ Ветка // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  8. ^ Ветка // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  9. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004.
  10. ^ Ветка // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Веткасховішча мультымэдыйных матэрыялаў