Кніганошы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Кніганошы на фотаздымку канца XIX ст.

Кніганошы (па-летувіску: knygnešiai) у Летуве — фэномэн летувіскай гісторыі XIX ст., людзі, якія ў час абмежаваньняў летувіскага друку ў Расеі (1864—1904), нелегальна прывозілі і распаўсюджвалі па-за законныя лацінкавыя кнігі на летувіскай мове.

Рух кніганошаў быў важнай часткай барацьбы за захаваньне ўласнай самабытнасьці і састаўной часткай летувіскага нацыянальна-вызваленчага руху другой паловы ХІХ — пачатку ХХ стст.

Пачаткі руху[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сьпіс канфіскаваных у 1896 г. летувіскіх выданьняў

Ініцыятарам і пачатковым арганізатарам нелегальнага летувіскага лацінкавага друку і кніганоства было летувіскае каталіцкае духавенства. Выкарыстаньне лацінкі ўспрымалася як сымбалічная лаяльнасьць каталіцкаму касьцёлу, які традыцыйна выкарыстоўваў гэты шрыфт, у той час як праваслаўная царква карысталася кірыліцай.

Як толькі ў Малой Летуве пачала выходзіць друкаваная прадукцыя, прызначаны для расейскай Літвы, зьявіліся і кніганошы — больш-менш дасьведчаныя люді, якія дастаўлялі друкаваныя выданьні з-за мяжы, таксама распаўсюджвалі іх унутры Літвы.

Біскуп Матэюс Валанчус стварыў першую вядомую арганізацыю кніганошаў. Ён праз Юргіса Бялініса пераслаў у Тыльзіт ксяндзу Ёнасу Забярману (па-летувіску: Jonas Zabermanas) грошы на адкрыцьцё друкарні і тэксты першых 9 брашур.

У гэтых кнігах ён выступаў супраць гвалтоўна ўведзенай перавагі праваслаўя, заклікаў змагацца супраць русіфікацыі — вучыць дзяцей летувіскай малітве, а таксама чытаньню і пісаньню на роднай мове. Арганізацыя дзейнічала ў 1868—1870 гг. і была выкрыта. У турму трапіла 17 асоб, аднак біскуп пазьбег арышту[1].

Арганізацыі кніганошаў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дарога нелегальных выданьняў да чытачоў была вельмі цяжкай. У пэўнай ступені распаўсюджваньне кніжак было аблегчанае сыстэмай, створанай Валанчусам. У канцы шасьцідзесятых гадоў пачалі зьяўляцца тайныя таварыствы і суполкі, мэтай якіх была дапамога ў выданьні і распаўсюдзе летувіскіх кніжак. Найбольш такіх арганізацый зьявілася ў 90-я гг. XIX ст. Выдавец Марцінас Янкус разьмясьціў друкарню і вялікі склад друку ў сваёй сядзібе ў Біцянах, каля падножжа гары Рамбінас, сядзібу часта называлі «Меккай кніганошаў». Такім чынам, на працягу доўгіх гадоў сфарміраваліся шэрагі заангажаваных у нацыянальную справу дзеячаў, утварыліся незьлічоныя кантакты, сувязі, сапраўдныя асновы нацыянальнага руху.

Сьпіс арганізацый кніганошаў (1867—1904)[2][рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нумар Летувіская назва Беларускі пераклад Тэрыторыя дзейнасьці Гады дзейнасьці Колькасьць членаў
1 Valančiaus lietuviškų knygų ledimo ir platinimo Арганізацыя біскупа Валанчуса Ковенская губэрня 1867-1870  ?
2 M. Sederavičiaus арганізацыя Марцінаса Седаравічуса мястэчка Сударгас Уладзіславаўскага павету Сувалкаўскай губэрні 1873 — пачатак XX стагодзьдзя  ?
3 Garsvių Гаршвяйская сялянская арганізацыя вёска Гаршвяй, Паневежыскі павет (дзейнічала ў Панявескім і Вількамірскім паветах Ковенскай губэрні) 1885-1895 5-7
4 Atgaja Парасткі Шаўляйскі павет Ковенскай губэрні 1889-1895 3-11
5 Šviesos skaitykla-knygynas Кальварыйскі павет Сувалкаўскай губэрні 1880  ?
6 Kaimiška artojų draugija Шаўляйскі павет Ковенскай губэрні 1891  ?
7 Bevardė Безыменная Панявескі павет Ковенскай губэрні 1892 9
8 Bevardė jaunimo drugija Безыменная моладзевая арганізацыя Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1892  ?
9 Nemunėlio ir Apaščios susivienijimas Паневежыскі павет Ковенскай губэрні 1893-? 7-?
10 Teisybė Праўда  ? 1893-1896 5-15
11 Aušrinė Ранішняя зорка Ковенская губэрня 1893-1894 7
12 Lietuvišku Prievartos draugija Ковенская губэрня 1894  ?
13 Darželis Кветнік вёска Крыкліняй Панявескага павету Ковенскай губэрні 1894-1895 16
14 Atžala Парастак Ковенскі павет Ковенскай губэрні 1894 6-10
15 Sietynas Сузор’е Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1894-1897 70
16 Žiburėlis Агменьчык Панявескі павет Ковенскай губэрні 1897 5-15
17 Bevardė Безыменная Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1898 15
18 Bevardė Безыменная Ковенская губэрня 1899 27
19 Žvaigždė Зорка Новааляксандраўскі павет Сувалкаўскай губэрні 1900-1902 20
20 Lietuviškos jaunuomenės draugija Таварыства летувіскай моладзі Расіенскі павет Ковенскай губэрні 1900-1901 15
21 Spindulis Прамень Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1900  ?
22 Artojų draugija Таварыства аратых Марыямпале (дзейнічала ў Марыямпальскім і Уладзіславаўскім паветах Сувалкаўскай губэрні) 1900  ?
23 Aušrelė Досьвітак Новааляксандраўскі павет Сувалкаўскай губэрні 1900-1903 5-15
24 Susivienijimas Lietuvos ūkininkų Аб’яднаньне летувіскіх сялян Аўкштайтыя 1901 13-20
25 Bevardė Безыменная Ковенская губэрня 1902  ?
26 Mužikėlis Шаўляйскі павет Ковенскай губэрні 1903  ?
27 Vienybė Еднасьць Шаўляйскі павет Ковенскай губэрні 1903-1905 5-7

Кніганошы і чытачы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Славуты летувіскі кніганоша Вінцас Юшка (1860—1939)

Для выданьня забароненай летувіскай літаратуры выбіраліся друкарні, якія знаходзіліся ў геаграфічна блізкіх мясцовасьцях. Патрабавалася, каб яны былі знаходзіліся побач з расейска-прускай (германскай) граніцай і былі лёгка дасягальнымі для летувісаў з Вялікай Літвы, якія арганізоўвалі дастаўку і пераправу кніг празь мяжу.

Знаходзіліся людзі, якія нелегальна правозілі гэтыя кнігі на тэрыторыю Расеі для распаўсюджаньня ў Вялікай Летуве. Жыхары пагранічча ў Вялікай і Малой Летуве, якія добра ведалі мясцовасьць і прагалы ў ахове мяжы, станавіліся лепшымі памочнікамі кніганош: дапамагалі ім перайсьці граніцу і пранесьці кнігі з прыгранічнай зоны. Трэба адзначыць, што прускія друкары добра ведалі, як трэба падрыхтаваць кнігі і газэты для перапраўкі празь мяжу. Шчыльна ўпакаваныя цюкі — па два пуды (32 кг) кожны праносілі ў якую-небудзь прыгранічную карчму ці іншае месца, адкуль іх маглі забраць кніганошы. Тыя, каб пранесьці як мага болей друкаванай прадукцыі, наймалі на мяжы моцных дасьведчаных мужчын. Пранесеныя празь мяжу кнігі хавалі ў патрэбным месцы, часьцей за ўсё за першай пагранічнай паласой. Адсюль іх вывозіў ужо сам кніганоша, схаваўшы сярод дроў, у сене ці нават у труне неіснуючага нябожчыка, у калёсах з падвойным дном.

Потым кнігі раздаваліся іншым кніганошам-распаўсюджвальнікам. Апошнія абавязкова займаліся якім-небудзь яшчэ відам дзейнасьці ці рамяством, бо не маглі пражыць, займаючыся толькі кнігагандлем. Акрамя таго, трэба было мець нейкае прыкрыцьцё, каб апраўдаць адносіны з разнастайнымі невядомымі і малавядомымі людзьмі. Больш за ўсё для гэтых мэтаў падыходзіў розьнічны гандаль ля касьцёлаў па нядзелях і сьвятах. Адначасова пад выглядам «рэклямнага матэрыялу» распаўсюджваліся выданьні невялікага аб’ёма і газэты, што высылаліся з ЗША і Германіі для летувісаў-інтэлігентаў, якія жылі ў расейскай глыбінцы. Паштовыя служачыя і цэнзура там не былі такія ўважлівыя, як у Летуве.

Трэба адзначыць, што для кніганошаў гэты занятак, хоць надта рызыкоўны і малапрыбытковы быў пэўным спосабам зарабіць на хлеб. Акрамя таго, у кантрабандзе] пераважалі амаль выключна рэлігійныя выданьні. З часам, сытуацыя пачала зьмяняцца. Зьявіліся, а потым пачалі дамінаваць, выданьні, у якіх былі зьмешчаны нацыянальныя пастулаты. Таксама ўжо і сама кантрабанда ўцягвала, станавілася ня столькі заробкам, колькі ідэйнай працай на нацыянальнай ніве.

Кантрабандная летувіскамоўная літаратура з Прусіі распаўсюджвалася на тэрыторыі ўсёй цяперашняй Літвы, a а таксама на Сувальшчыне, у Рызе і Мітаве. Аднак розныя паветы Літвы забясьпечваліся кантрабанднай літаратурай нераўнамерна.

Суадносіны паміж рознымі рэгіёнамі, якія прымалі ўдзел у барацьбе за летувіскае слова (на падставе колькасьці парушэньняў)[3]
Паветы Кніганошы Распаўсюджвальнікі Захавальнікі Усяго
Памежныя
Уладзіславаўскі 58 44 52 154
Ваўкавыскі 114 20 62 196
Расіенскі 435 129 223 787
Тэльшаўскі 152 118 301 571
Усяго 759 311 638 1708
Актыўныя ўнутраныя паветы
Марыямпальскі 7 54 67 128
Панявескі 4 84 176 264
Шаўляйскі 15 69 139 223
Вількамірскі 4 104 97 205
Усяго 30 311 479 820
Пасіўныя ўнутраныя паветы
Ковенскі 18 48 44 110
Новааляксандраўскі - 57 46 103
Усяго 18 105 90 213
Усходнія і паўднёвыя паветы
Кальварыйскі 2 16 18 36
Сейненскі 3 7 7 17
Сьвянцянскі - 3 4 7
Тракайскі - 18 27 45
Віленскі 1 9 5 15
Усяго 6 53 61 120
Іншыя летувіскія мясцовасьці 4 3 3 10
Нявызначаныя летувіскія мясцовасьці - 18 98 116
Па-за межамі Літвы 13 58 32 103
Усяго 830 859 1401 3090

Акрамя гэтага, зьяўляліся нелегальныя летувіскія школкі. Настаўнікаў у такіх школах называлі «дарэктарамі» («Daraktorius»). Цяжка было знайсьці ў Летуве мястэчка ці вёску, дзе было б немагчыма набыць летувіскую друкаваную прадукцыю.

Барацьба з кніганошамі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першыя справы на кніганош былі заведзены ў 1865 г. Улады не меркавалі, што забарона выкліча такі масавы супраціў летувісаў, таму першапачаткова ня ведалі, што рабіць са спайманымі кантрабандыстамі. С 1870 г., пасьля адмены ваеннага становішча, людзей, затрыманых за распраўсюджваньне летувіскага друку, згодна з загадам генэрал-губэрнатара трэба было штрафаваць на 25 рублёў. Частка спраў перадавалася на разгляд павятовых судоў, з 1876 г. — міравых судзьдзяў, а з 1883 г. — акружных судзьдзяў. Штраф павялічыўся да 250 рублёў, ці па 7, 5 рублёў за кожнае замежнае выданьне. Паколькі забарона летувіскага друку не была аформлена заканадаўча, кніганошаў часта апраўдвалі, прыцягваючы да адказнасьці за антыўрадавыя выданьні.

Дэпартамент паліцыі не давяраў судам, таму ў 1890 г. былі абмежаваныя іхныя функцыі, а справы, якія датычыліся антыўрадавага друку, перадаваліся адміністрацыі. Паліцыя, мытня і іншыя ўстановы аб выяўленых злачынствах павінны былі паведаміць пракурору Віленскай ці Варшаўскай судовай палаты і кіраўніку жандарскага ўпраўленьня адпаведнай губэрні (у Сувалкаўскай губэрні — ва ўездныя жандарскія ўпраўленьні). У допытах, якія праводзілі жандарскія афіцэры, бралі ўдзел пракурор акружной судовай палаты ці яго памочнік. Пасьля сканчэньня суда пракурор акружнога суда прадстаўляў справу на разгляд пракурору Віленскай ці Варшаўскай судовай палаты. Той прыкладаў заключэньне, узгодненае з генэрал-губэрнатарам, и адсылаў яго да міністра юстыцыі які сумесна зь міністрам замежных спраў рыхтаваў абвінаваўчы вывад, прапаноўваў пакараньне і прадстаўляў на зацьвярджэньне цару. Прагледзеўшы прапанаванае заключэньне, цар зацьвярджаў ці зьмяняў пакараньне. Яго рашэньне было канчатковым.

У выпадках, калі сярод канфіскаванай у кніганошаў і захавальнікаў летувіскага друку не было так званых антыўрадавых выданьняў, а ў затрыманых забіралі толькі рэлігійную літаратуру, парады па сельскай гаспадарцы ці мастацкія творы, працэдура вызначачэньня віны была прасьцейшай, а пакараньні — больш умеранымі. Канфіскаваныя рэчавыя доказы і іх сьпіс, а таксама пратакол мытня і паліцыя дасылалі губэрнатару. Разгледзеўшы яго прапанову, генэрал-губэрнатар вызначаў канчатковае пакараньне. Экспэртам, які вызначаў катэгорыю друкаванага выданьня як улікі, г. зн. тым, які вызначаў, зьяўляецца выданьне антыўрадавым ці не, часьцей за ўсё быў Віленскі асобны цэнзар па замежнай цэнзуры ці перакладчык губэрнскага жандарскага ўпраўленьня.

Царская ўлада выплочвала памежнікам спэцыяльныя прэміі: за кожную кнігу −10 капеек, за пуд газэт ці другіх выданьняў — 10 рублёў[4]. Выкрытыя кніганошы караліся, напр. Вінцас Юшка (1860—1939), затрыманы 30 сьнежня 1894 г. з забароненай літаратурай, быў асуджаны на 2 гады турэмнага зьняволеньня і 3-гадовай высылкі ў Валагодзкую губэрню[5], але гэта не спыняла астатніх. Аднаму зь вядомых кніганошаў, Юргісу Бялінісу 5 разоў ўдалося ўцячы ад жандараў.

Супраць кніганошаў змагалася ня толькі расейскія афіцыйныя асобы, але і нямецкія. Так, пры судзеяньні людзей, якія перасьледвалі кніганошаў і прускай паліцыі шасьцёра пераносчыкаў былі схоплены і перададзены Расеі. У 1897 г. нямецкі кайзер Вільгельм II і расейскі цар Мікалай II правялі перамовы ў Пецярбургу па сумесным дзеяньням супраць кніганошаў і летувіскага друку[6].

Розныя сацыяльныя групы па-рознаму былі прадстаўлены ў руху за захаваньне летувіскага друку.

Працэнтныя суадносіны прадстаўнікоў розных саслояў і сацыяльных груп, якія прымалі ўдзел у барацьбе за летувіскае слова [7]
Саслоўі/сацыяльныя групы Кніганошы Распаўсюджвальнікі Захавальнікі Усяго
Сяляне 87,9 67,4 82,5 79,6
Мяшчане 4,8 10,8 6,7 7,4
Шляхта 2,2 6,2 6,1 5,1
Духавенства 0,3 3,7 3,6 1,4
Адстаўныя салдаты 1,7 3,6 1,5 2,1
Інтэлігенты - 8 2 3,2
Жыхары Прусіі 3,1 0,3 0,6 1,2

Сучасныя дасьледваньні паказваюць, што пацярпела недзе 1584 кніганошы: 52 былі сасланы ў Сібір і паўночныя губэрні эўрапейскай Расеі, 89 трапілі ў турму і пазьней былі высланы ў суседнія губэрні, 866 былі затрыманыя і адседзелі тэрмін у мясцовых турмах і пастарунках, 21 атрымаў фінансавыя спагнаньні, 478 былі апраўданы і 78-мі дараваў цар рознымі маніфэстамі[8].

Маштаб справы паказваюць нават царскія статыстыкі. Так, віленскі генэрал-губэрнатар Пётар Сьвятаполк-Мірскі ў сваёй справаздачы за 1902—1903 гг. адзначаў:

Левыя коскі На мытні летувіскіх кніг канфіскавана: у 1891-1893 гг. — 37 718, у 1894-1896 гг. — 40. 335, у 1897-1899 гг. — 39.024, у 1900-1902 гг. — 56 182, а ў 1903 г. — 23 079.[9] Правыя коскі

Паводле сучасных падлікаў, улады канфіскавалі толькі каля 8—10% кантрабандных кніг.

Дзякуючы кніганошам, забарона летувіскага друку была скасавана ў 1904 г.

Кніганошы і Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Як вядома, першыя выданьні на новай беларускай мове пачалі бесьперапынна зьяўляцца пасьля 1891 г. Аднак у Расейскай імпэрыі друкаваць іх, асабліва ў лацінскім варыянце, было цяжка. Таму выдаўцы беларускіх кніжак часта карысталіся магчымасьцямі друку за мяжой.

У 1926 г. Вацлаў Ластоўскі згадваў пра сваю размову зь летувіскім выдаўцом Марцінасам Янкусам[10]:


« Вясной 1892 г. перайшоў без дакументаў расейска-нямецкую граніцу малады чалавек (годаў 23-25), які назваў сябе Антонам Абрамовічам і зьвярнуўся да літвіноў у справе наладжаньня друку беларускіх брашур у Тыльзіце. Выдавецтва было хутка наладжана за кошты, якія надышлі Абрамовічу з Менску. У друкарні (цяпер яшчэ істнуючай) Шэнка былі надрукаваны 3-4 першыя брашуры лацінскімі літарамі. У ліку надрукаваных брашур у Шэнка быў лемэнтар і яшчэ нейкія дзьве брашуры... Пасьля п. Абрамовіч перанёс сваю работу ў друкарню п. Янкуса, дзе надрукаваў тры кніжачкі, з якіх п. М. Янкус памятае два агалоўкі: "Ян Ськіба" (апавяданьне) і "Дзядзька Антон", такжэ апавяданьне. Брашуры былі перапраўлены нелегальнай дарогай цераз расейска-нямецкую граніцу і пазьней перасланы пачтовымі пасылкамі ў Менск. Пасьля гэтага п. Абрамовіч выехаў у Швайцарыю. »

Гэтым маладым чалавекам быў Мар'ян Абрамовіч, да нашага часу захавалася брашура «Дзядзька Антон» — пераклад, зроблены з польскай агітацыйнай брашуры «Ojciec Szymon» («Бацька Шымон»).

Пасьля друку брашура была сканфіскавана прускай паліцыяй, але пазьней вернута. З таго часу невялікія пасылкі з «Дзядзькам Антонам» паступова перасылаліся празь мяжу, што цягнулася, напэўна, пару гадоў. Паводле справаздачы Польскай Сацыялістычнай Партыі, яшчэ ў 1895 г. празь пераходны пункт каля Таўраге ля прускай мяжы былі перапраўленыя 332 асобнікаў нейкіх беларускіх выданьняў. Відавочна, гэта быў «Дзядзька Антон»[11].

У газэце «Tėvynės sargas» («Вартаўнік Айчыны»), якая выходзіла ў 1896—1904 гг., паведамлялася пра кніганошу, які два разы наведаў летувісаў Магілёўскай губэрні (Бабінавічаў, Сянна, Талачыну, Чачэрску, Радомлі і Шклову)[12].

Ушанаваньне памяці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сьцяна кніганошаў у Ваенным музэі Вітаўта Вялікага

У савецкія часы гэты гістарычны эпізод быў пад забаронай. Пасьля распаду СССР кніганошаў зноў уганаравалі ў Летуве — у музэях, назвах вуліц і помнікамі. Музэй летувіскіх кніганошаў знаходзіцца ва Устроні, непадалёк ад Кракенава.

У 2004 г. ЮНЭСКА прызнала нелегальны распаўсюд летувіскіх кніжак унікальнай гістарычнай зьявай, якая ня мае аналягаў нідзе на сьвеце.

Гадавіна нараджэньня Юргіса Бялініса (16 сакавіка 1846 году), заснавальніка сеткі нелегальнага распаўсюду летувіскай літаратуры адзначаецца ў наш час ў Летуве як Дзень кніганошы (па-летувіску: Knygnešio diena).

У Польшчы мэмарыяльная дошка ў памяць кніганошы Повіласа Матулявічуса знаходзіцца ў вёсцы Крэвянай каля Пунску.

Кніганошы ў мастацкіх творах[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Коўне знаходзіцца помнік невядому распаўсюджвальніку кніжак аўтарства Ёзаса Зікараса. Гэта адзін з найбольш шырока вядомых у Летуве скульптурных твораў 30-х гадоў[13].

Вобраз кніганошаў вывеў Уладзімер Караткевіч у аднайменнай навэле.

Летувіская пісьменьніца Dalia Giniuvienė з нагоды 100-годзьдзя летувіскага кнігадрукаваньня лацінскім шрыфтам напісала кнігу пра кніганошаў «Pašešupio knygnešiai». Ілюстрацыі для яе стварыла мастачка Jolita Bičkienė[14].

У 2011 г. у Летуве выйшаў мастацкі фільм «Кніганошы» (па-летувіску: Knygnešystė)[15]. Маладыя стваральнікі фільма выказалі падтрымку ідэям вольнага распаўсюду інфармацыі таксама і ўласным прыкладам — фільм быў ня толькі паказаны ў кінатэатрах, але і выкладзены ў адкрыты доступ[16].

Цікавыя факты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Вядомы беларускі дзеяч Юры Туронак арганізаваў асаблівы канал дастаўкі нелегальнай беларускай літаратуры выкарыстоўваючы ў сваёй дзейнасьці досьвед летувісаў XIX ст.[17]

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Lossowski, P. Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883—1939. Warszawa: Instytut Wydawnichy Pax, 1985. S. 9 — 10.
  2. ^ Merkys V. Knygnešys // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. X. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 307.
  3. ^ Merkys V. Knygnešių laikai: 1864—1904 Vilnius:Valstybinis leidybos centras,1994. P. 202
  4. ^ Силевич Р. Контрабандисты Литвы XIX века // Обзор, 2012, № 12
  5. ^ Амніставаны 14.5.1896 з нагоды абвяшчэньня Маніфэсту пра каранацыю Мікалая II.
  6. ^ Merkys V. Knygnešys // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. X. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 306
  7. ^ Merkys V. Knygnešių laikai: 1864—1904 Vilnius:Valstybinis leidybos centras,1994. P. 200
  8. ^ Katilius A. Memorandum of the Governor-General of the Vilna Gubernia Sviatopolk-Mirskii on the Lithuanian Latin Alphbet // Lithuanian Historical Studies, 2004, P. 91
  9. ^ Verba R. Lietuvių klausimas Rusijos imperijoje XIX a. – XX a. pradžioje. Faksimilinis valdininkų ataskaitų ir dokumentų vinkinys. Vilnius: baltos lankos, 2001. L. 210
  10. ^ Арыгінальнае напісаньне.
  11. ^ Туронак Ю. Вакол абставінаў публікацыі «Дзядзькі Антона». [у:]Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. С. 29
  12. ^ Унуковіч Ю. Літоўцы ва Усходняй Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХІ стагодзьдзя // Беларускі гістарычны часопіс, 2006, № 9, С. 39.
  13. ^ Скульптура «Книгоноша» (рас.)
  14. ^ Анатацыя кнігі з вокладкай (лет.)
  15. ^ Афіцыйны сайт фільму
  16. ^ Спампаваць фільм «Кніганошы» з ангельскімі субтытрамі
  17. ^ Туронак Ю. За кардонам Бацькаўшчыны. Успаміны. Мн.: «Медысонт», 2010. С. 115

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Борьба литовского народу за свободу печати в 1864—1904 гг. Вильнюс: Литовский национальный музэй, 2004.
  • Aleksanravičus E., Kulakauskas A. Pod władzą caròw. Litwa w XIX wieku. Krakòw: Universitas, 2003.
  • Kaluškevičius B., Misius K. Lietuvos knygnešiai ir daraktoriai 1864—1904. Vilnius: Demedžio leidykla, 2004.
  • Merkys V. Knygnešys // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. X. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 305—307.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Кніганошысховішча мультымэдыйных матэрыялаў