Кніганошы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Паўночна-заходнія губэрні Расейскай імпэрыі (18671914) з значнай дзеляй летувіскамоўнага насельніцтва і межы сучаснай Летувы

Кнігано́шы (па-летувіску: knygnešiai) — фэномэн летувіскай гісторыі XIX ст., кантрабандысты, якія ў час забароны летувіскага друку(be) лацінскім альфабэтам у Расейскай імпэрыі (18641904), нелегальна прывозілі і распаўсюджвалі па-зазаконныя лацінкавыя кнігі на летувіскай мове. Для выданьня забароненай летувіскай літаратуры выбіраліся друкарні, якія знаходзіліся ў геаграфічна блізкіх да памежжа мясцовасьцях. Большасьць літаратуры выдавалася і пастаўлялася ў летувіскамоўныя рэгіёны Расеі з Усходняй Прусіі (Малой Летувы).

Афіцыйныя расейскія асобы змагаліся супраць кантрабанды забароненай літаратуры. Выкрытыя кніганошы караліся, каля паўсотні іх былі высланыя ў Сыбір, сотні траплялі ў турмы і пастарункі ці былі выселеныя ў суседнія губэрні імпэрыі. Нягледзячы на гэта, паводле сучасных падлікаў, уладам удалося сканфіскаваць толькі каля 8—10% кантрабандных кніг.

Рух кніганошаў, у якім удзельнічалі пераважна сяляне, стаў важным элемэнтам барацьбы за захаваньне нацыянальнай самабытнасьці і складовай часткай летувіскага нацыянальна-вызвольнага руху другой паловы XIX — пачатку XX стагодзьдзя — на дзесяцігодзьдзі сфармаваліся шэрагі заангажаваных у нацыянальную справу дзеячоў, утварыліся шматлікія сувязі, адна з асноваў нацыянальнага руху. Штогод, у наш час, 16 сакавіка адзначаецца ў Летуве як Дзень кніганошы.

Перадгісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Летувіскі малітоўнік, аддрукаваны кірыліцай
Кніганошы на фотаздымку канца XIX ст.

Паводле вынікаў трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе вялікая частка тэрыторыі сучаснай Летувы была далучаная да Расейскай імпэрыі і падзеленая на губэрні, што ўвайшлі ў склад Літоўскага генэрал-губэрнатарства (рас. Литовское генерал-губернаторство).

Частка насельніцтва краю (палякі, летувісы і беларусы) ня раз спрабавалі дамагчыся незалежнасьці ад Расеі. Пасьля паўстаньня 1830—1831 гадоў на тэрыторыі Летувы і Беларусі пачала праводзіцца палітыка русыфікацыі[1], у 1840 годзе было адменена дзеяньне статутаў Вялікага Княства Літоўскага, быў утвораны Паўночна-Заходні край Расейскай імпэрыі. Пасьля нацыянальна-вызваленчага паўстаньня 1863—1864 гадоў ў Паўночна-Заходнім краі Расейскай імпэрыі генэрал-губэрнатар Міхаіл Мураўёў у 1864 годзе забараніў друкаваць на летувіскай мове буквары, афіцыйныя выданьні, кнігі для чытаньня. Узамен уводзілася «грамадзянка» — летувіская пісьмовасьць кірылічнымі літарамі, распрацаваная папячыцелем Віленскай навучальнай акругі Іванам Карнілавым. Такім чынам расейскі царскі ўрад імкнуўся прадухіліць палянізацыю летувісаў, нэўтралізаваць польскі культурны і палітычны ўплыў і садзейнічаць асыміляцыі з расейцамі. Пераемнік Мураўёва, Канстантын Каўфман, у 1865 годзе пашырыў забарону на ўсе выданьні. У кастрычніку таго ж году цыркулярам міністра ўнутраных справаў Пятром Валуевым былі забароненыя друк і ўвоз у Расею любых выданьняў на летувіскай мове лацінкай. У 1872 годзе забарона была распаўсюджана таксама на прымяненьне да летувіскага друку гатычнага шрыфту[2]. Пагроза дэнацыяналізацыі выклікала маштабную кантрабанду кніг кніганошамі ў летувіскамоўныя рэгіёны Расейскай імпэрыі, пераважна з Усходняй Прусіі (Малой Летувы).

Пачаткі руху[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сьпіс сканфіскаваных у 1896 г. летувіскіх выданьняў

У асноўным кнігі на летувіскай мове друкаваліся ва Ўсходняй Прусіі (Малая Летува) і ў Злучаных Штатах Амэрыкі. Ініцыятарам і пачатковым арганізатарам нелегальнага летувіскага лацінкавага друку і кніганоства было летувіскае каталіцкае духавенства. Выкарыстаньне лацінкі ўспрымалася як сымбалічная ляяльнасьць каталіцкаму касьцёлу, які традыцыйна выкарыстоўваў гэты шрыфт, у той час як праваслаўная царква карысталася кірыліцай.

Як толькі ў Малой Летуве пачала выходзіць друкаваная прадукцыя, прызначаная для расейскай Летувы, зьявіліся і кніганошы — больш-менш дасьведчаныя людзі, кантрабандысты, якія дастаўлялі друкаваныя выданьні з-за мяжы, а таксама распаўсюджвалі іх унутры Летувы.

Біскуп Матэюс Валанчус стварыў першую вядомую арганізацыю кніганошаў. Ён, празь Юргіса Бялініса, пераслаў у Тыльзіт ксяндзу Ёнасу Забярману грошы на адкрыцьцё друкарні і тэксты першых 9 брашур.

У гэтых кнігах ён выступаў супраць гвалтоўна ўведзенай перавагі праваслаўя, заклікаў змагацца супраць русыфікацыі — вучыць дзяцей летувіскай малітве, а таксама чытаньню і пісаньню на роднай мове. Арганізацыя дзейнічала ў 1868—1870 гадах і была выкрыта. У турму трапіла 17 асобаў, аднак сам біскуп пазьбег арышту[3].

Арганізацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дарога нелегальных выданьняў да мэтавых чытачоў была даволі складанай. У пэўнай ступені распаўсюджаньне кніжак было аблегчанае сыстэмай, створанай Валанчусам. У канцы шасьцідзясятых гадоў пачалі зьяўляцца тайныя таварыствы і суполкі, мэтай якіх была дапамога ў выданьні і распаўсюдзе летувіскіх лацінкавых выданьняў. Найбольш такіх арганізацыяў зьявілася ў 90-я гг. XIX ст. Выдавец Марцінас Янкус разьмясьціў друкарню і вялікі склад друку ў сваёй сядзібе ў Біцянах, каля падножжа гары Рамбінас, сядзібу часта называлі «Мэкай кніганошаў».

Біскуп Матэюс Валанчус — стваральнік першай вядомай арганізацыі кніганошаў

Для выданьня забароненай летувіскай літаратуры выбіраліся друкарні, якія знаходзіліся ў геаграфічна блізкіх да памежжа мясцовасьцях. Патрабавалася, каб яны былі знаходзіліся побач з расейска-прускай (нямецкай) граніцай і былі лёгка дасягальнымі для летувісаў зь Вялікай Летувы, якія арганізоўвалі дастаўку і пераправу кніг празь мяжу.

Славуты летувіскі кніганоша Вінцас Юшка (1860—1939)

Жыхары памежжа ў Вялікай і Малой Летувах, якія добра ведалі мясцовасьць і прагалы ў ахове мяжы, станавіліся памочнікамі кніганош: дапамагалі ім перайсьці граніцу і пранесьці кнігі з прыгранічнай зоны. Прускія друкары добра ведалі, як трэба рыхтаваць кнігі і газэты для перапраўкі празь мяжу. Шчыльна ўпакаваныя цюкі — па два пуды (32 кг) вагі кожны праносілі ў якую-небудзь прыгранічную карчму ці іншае месца, адкуль іх маглі забраць кніганошы. Тыя, каб пранесьці як мага болей друкаванай прадукцыі, наймалі на мяжы дужых, дасьведчаных у справе, мужчын. Пранесеныя празь мяжу кнігі хавалі ў патрэбным месцы, часьцей за ўсё за першай пагранічнай паласой. Адсюль іх вывозіў ужо сам кніганоша, схаваўшы сярод дроваў, у сене ці нават у труне неіснуючага нябожчыка, у калёсах з падвойным дном.

Потым кнігі раздаваліся іншым распаўсюднікам. Апошнія абавязкова займаліся яшчэ якім-небудзь відам дзейнасьці ці рамяством, бо кнігагандаль не прыносіў вялікіх прыбыткаў, акрамя таго, неабходна было мець прыкрыцьцё, каб апраўдаць кантанкты з разнастайнымі невядомымі і малавядомымі людзьмі. Больш за ўсё для гэтых мэтаў падыходзіў розьнічны гандаль ля касьцёлаў у нядзелі і сьвяты. Адначасова пад выглядам «рэклямнага матэрыялу» распаўсюджваліся выданьні невялікага аб’ёму і газэты, што высылаліся з ЗША і Нямеччыны для летувіскай інтэлігенцыі, якая жыла ў расейскай глыбінцы. Паштовыя служачыя і цэнзура там не былі такія ўважлівыя, як у Летуве.

Трэба адзначыць, што для кніганошаў гэты занятак, хоць надта рызыкоўны і малапрыбытковы быў пэўным спосабам зарабіць на хлеб, своеасаблівым промыслам. Акрамя таго ўжо і сама кантрабанда ўцягвала, станавілася ня столькі заработкам, колькі ідэйнай працай на нацыянальнай ніве. У кантрабандзе на першым этапе пераважалі амаль выключна рэлігійныя выданьні. З часам, сытуацыя пачала зьмяняцца. Зьявіліся, а потым пачалі дамінаваць, выданьні, у якіх былі зьмешчаны нацыянальныя пастуляты.

Кантрабандная летувіскамоўная літаратура з Прусіі распаўсюджвалася на тэрыторыі ўсёй цяперашняй Летувы, а таксама на Сувальшчыне, у Рызе і Мітаве. Аднак розныя паветы Летувы забясьпечваліся кантрабанднай літаратурай нераўнамерна.

Акрамя гэтага, зьяўляліся нелегальныя летувіскія школкі. Настаўнікаў у такіх школах называлі «дарэктарамі» (па-летувіску: daraktorius). У Летуве было цяжка знайсьці мястэчка ці вёску, дзе было б немагчыма набыць летувіскую друкаваную прадукцыю.

Геаграфія дзеяньняў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Суадносіны між рэгіёнамі, дзе дзейнічалі кніганошы (на падставе колькасьці парушэньняў)[4]

Паветы Кніганошы Распаўсюджвальнікі Захавальнікі Усяго
Памежныя
Уладзіславаўскі 58 44 52 154
Ваўкавыскі 114 20 62 196
Расенскі 435 129 223 787
Тэльшаўскі 152 118 301 571
Усяго 759 311 638 1708
Актыўныя ўнутраныя паветы
Марыямпальскі 7 54 67 128
Панявескі 4 84 176 264
Шаўльскі 15 69 139 223
Вількамірскі 4 104 97 205
Усяго 30 311 479 820
Пасіўныя ўнутраныя паветы
Ковенскі 18 48 44 110
Новааляксандраўскі - 57 46 103
Усяго 18 105 90 213
Усходнія і паўднёвыя паветы
Кальварыйскі 2 16 18 36
Сейненскі 3 7 7 17
Сьвянцянскі - 3 4 7
Тракайскі - 18 27 45
Віленскі 1 9 5 15
Усяго 6 53 61 120
Іншыя летувіскія мясцовасьці 4 3 3 10
Нявызначаныя летувіскія мясцовасьці - 18 98 116
Па-за межамі Літвы 13 58 32 103
Усяго 830 859 1401 3090

Сьпіс нелегальных суполак[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ніжэй зьмешчаны сьпіс арганізацыяў кніганошаў, якія ў пэрыяд з 1867 па 1904 гады займаліся нелегальнай дастаўкай летувіскамоўнай літаратуры[5]

Нумар Назва[a] Тэрыторыя Дзейнасьць Чальцоў
1 Valančiaus lietuviškų knygų leidimo ir platinimo (Валанчуса летувіскае кнігавыданьне і распаўсюд) Ковенская губэрня 1867-1870  ?
2 M. Sederavičiaus (Марцінас Седаравічус) Мястэчка Сударгас, Уладзіславаўскага павету Сувалкаўскай губэрні 1873 — пач. XX ст.  ?
3 Garsvių (Гаршвяй[b]) Панявескі і Вількамірскі паветы Ковенскай губэрні 1885-1895 5-7
4 Atgaja (Парастак) Шаўльскі павет Ковенскай губэрні 1889-1895 3-11
5 Šviesos skaitykla-knygynas (Сьвятло кніг для чытаньня) Кальварыйскі павет Сувалкаўскай губэрні 1880  ?
6 Kaimiška artojų draugija (Сельскае таварыства аратых) Шаўльскі павет Ковенскай губэрні 1891  ?
7 Bevardė (Безыменнае) Панявескі павет Ковенскай губэрні 1892 9
8 Bevardė jaunimo draugija (Безыменнае моладзевае таварыства) Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1892  ?
9 Nemunėlio ir Apaščios susivienijimas (Аб’яднаньне Нямунэліса і Апашча) Панявескі павет Ковенскай губэрні 1893-? 7-?
10 Teisybė (Праўда)  ? 1893-1896 5-15
11 Aušrinė (Раніца) Ковенская губэрня 1893-1894 7
12 Lietuvišku Prievartos draugija (Летувіскае таварыства прагнучых) Ковенская губэрня 1894  ?
13 Darželis (Кветнік) Вёска Крыкліняй Панявескага павету Ковенскай губэрні 1894-1895 16
14 Atžala (Парастак) Ковенскі павет Ковенскай губэрні 1894 6-10
15 Sietynas (Пляяды) Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1894-1897 70
16 Žiburėlis (Агеньчык) Панявескі павет Ковенскай губэрні 1897 5-15
17 Bevardė (Безыменнае) Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1898 15
18 Bevardė (Безыменнае) Ковенская губэрня 1899 27
19 Žvaigždė (Зорка) Новааляксандраўскі павет Сувалкаўскай губэрні 1900-1902 20
20 Lietuviškos jaunuomenės draugija (Таварыства летувіскай моладзі) Расенскі павет Ковенскай губэрні 1900-1901 15
21 Spindulys (Прамень) Марыямпальскі павет Сувалкаўскай губэрні 1900  ?
22 Artojų draugija (Таварыства аратых) Марыямпальскі і Ўладзіславаўскі паветы Сувалкаўскай губэрні 1900  ?
23 Aušrelė (Сьвітанак) Новааляксандраўскі павет Сувалкаўскай губэрні 1900-1903 5-15
24 Susivienijimas Lietuvos ūkininkų (Лучнасьць летувіскіх сялян) Аўкштайтыя 1901 13-20
25 Bevardė (Безыменнае) Ковенская губэрня 1902  ?
26 Mužikėlis (Мужычок) Шаўльскі павет Ковенскай губэрні 1903  ?
27 Vienybė (Еднасьць) Шаўльскі павет Ковенскай губэрні 1903-1905 5-7

Барацьба з кніганошамі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першыя справы на кніганош былі заведзены ў 1865 г. Улады не меркавалі, што забарона выкліча такі масавы супраціў летувісаў, таму першапачаткова ня ведалі, што рабіць з затрымаными кантрабандыстамі. З 1870 г., пасьля адмены ваеннага становішча, людзей, затрыманых за распраўсюд летувіскага друку, паводле загаду генэрал-губэрнатара штрафавали на 25 рублёў. Частка спраў перадавалася на разгляд павятовых судоў, з 1876 г. — міравых судзьдзяў, а з 1883 г. — акружных судзьдзяў. Штраф павялічыўся да 250 рублёў, ці па 7,5 рублёў за кожнае замежнае выданьне. Паколькі забарона летувіскага друку не была аформлена заканадаўча, кніганошаў часта прыцягвалі да адказнасьці за антыўрадавыя выданьні.

Дэпартамент паліцыі не давяраў судам, таму ў 1890 г. былі абмежаваныя іхныя функцыі, а справы, якія датычыліся антыўрадавага друку, перадаваліся адміністрацыі. Паліцыя, мытня і іншыя ўстановы аб выяўленых злачынствах павінны былі паведаміць пракурору Віленскай ці Варшаўскай судовай палаты і кіраўніку жандарскага ўпраўленьня адпаведнай губэрні (у Сувалкаўскай губэрні — ў павятовыя жандарскія ўпраўленьні). У допытах, якія праводзілі жандарскія афіцэры, бралі ўдзел пракурор акружной судовай палаты ці яго памочнік. Па заканчэньні суда пракурор акружнога суда прадстаўляў справу на разгляд пракурору Віленскай ці Варшаўскай судовай палаты. Той прыкладаў заключэньне, узгодненае з генэрал-губэрнатарам, і адсылаў яго да міністра юстыцыі які сумесна зь міністрам замежных спраў рыхтаваў абвінаваўчы вырак, прапаноўваў пакараньне і прадстаўляў на зацьвярджэньне цару. Прагледзеўшы прапанаванае заключэньне, цар зацьвярджаў ці зьмяняў пакараньне. Ягонае рашэньне было канчатковым.

У выпадках, калі сярод сканфіскаванай у кніганошаў і захавальнікаў летувіскага друку не было так званых антыўрадавых выданьняў, а ў затрыманых забіралі толькі рэлігійную літаратуру, парады па сельскай гаспадарцы ці мастацкія творы, працэдура вызначачэньня віны была прасьцейшай, а пакараньні — больш умеранымі. Сканфіскаваныя рэчавыя доказы і іх сьпіс, а таксама пратакол мытні і паліцыі дасылалі губэрнатару. Разгледзеўшы яго прапанову, генэрал-губэрнатар вызначаў канчатковае пакараньне. Экспэртам, які вызначаў катэгорыю друкаванага выданьня як улікі, г. зн. тым, які вызначаў, зьяўляецца выданьне антыўрадавым ці не, часьцей за ўсё быў віленскі асобны цэнзар па замежнай цэнзуры ці перакладчык губэрнскага жандарскага ўпраўленьня.

Царская ўлада выплочвала памежнікам спэцыяльныя прэміі: за кожную кнігу 10 капеек, за пуд газэт ці другіх выданьняў — 10 рублёў[6]. Выкрытыя кніганошы караліся, напрыклад Вінцас Юшка (1860—1939), затрыманы 30 сьнежня 1894 г. з забароненай літаратурай, быў асуджаны на 2 гады турэмнага зьняволеньня і 3-гадовай высылкі ў Валагодзкую губэрню[c].

Супраць кніганошаў змагалася ня толькі расейскія афіцыйныя асобы, але і нямецкія. Так, пры судзеяньні людзей, якія перасьледвалі кніганошаў і прускай паліцыі шасьцёра пераносчыкаў былі схоплены і перададзены расейскаму боку. У 1897 г. нямецкі кайзэр Вільгельм II і расейскі цар Мікалай II абмяркоўвалі на перамовах ў Пецярбургу пляны сумеснай працы на расейска-прускай мяжы[7].

Розныя сацыяльныя групы па-рознаму былі прадстаўлены ў руху за захаваньне летувіскага друку.

Працэнтныя суадносіны між летувсікімі кантрабандыстамі[8]
Сацыяльныя групы Кніганошы Распаўсюджвальнікі Захавальнікі Усяго
Сяляне 87,9 67,4 82,5 79,6
Мяшчане 4,8 10,8 6,7 7,4
Шляхта 2,2 6,2 6,1 5,1
Духавенства 0,3 3,7 3,6 1,4
Адстаўныя салдаты 1,7 3,6 1,5 2,1
Інтэлігенты - 8 2 3,2
Жыхары Прусіі 3,1 0,3 0,6 1,2

Сучасныя дасьледваньні паказваюць, што пацярпела недзе 1584 кніганошы: 52 былі сасланы ў Сыбір і паўночныя губэрні эўрапейскай Расеі, 89 трапілі ў турму і пазьней былі высланы ў суседнія губэрні, 866 былі затрыманыя і адбылі тэрмін у мясцовых турмах і пастарунках, 21 атрымалі фінансавыя спагнаньні, 478 былі апраўданы і 78-мі чалавекам дараваў цар рознымі маніфэстамі[9].

Маштаб справы паказваюць нават царскія статыстыкі. Так, віленскі генэрал-губэрнатар Пётар Сьвятаполк-Мірскі ў сваёй справаздачы за 1902—1903 гг. адзначаў:

« На мытні летувіскіх кніг сканфіскавана: у 1891-1893 гг. — 37 718, у 1894-1896 гг. — 40 335, у 1897-1899 гг. — 39 024, у 1900-1902 гг. — 56 182, а ў 1903 г. — 23 079.[10] »

Паводле сучасных падлікаў, улады сканфіскавалі толькі каля 8—10% кантрабандных кніг.

З пачаткам лібэралізацыі ў Расейскай імпэрыі, забарона летувіскага друку была скасавана ў 1904 г.

Вынікі дзейнасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Усяго за час забароны летувіскага друку лацінкай было выдадзена каля 6 000 000 асобнікаў розных выданьняў (сярэдні наклад буквару складаў 10 000 асобнікаў, календара — 8 000 малітоўніку — 7 500; папулярная сьвецкая кніга друкавалася сярэднім накладам 2 500 асобнікаў)[11] Паводле наяўных дадзеных, у 1865—1904 гадох у Прусіі было надрукавана 1830 выданьняў, прызначаных для распаўсюду ў Расеі. У ЗША за 1874—1904 гады выйшла 701 выданьне на летувіскай мове (некаторыя зь іх таксама трапілі ў летувіскія губэрні Расеі).

Узьнікла разгалінаваная сетка нелегальнай пераправы празь мяжу і распаўсюджаньня кніг. Зь нелегальнай літаратурай было затрымана каля 2 900 асобаў, некаторыя зь іх затрымліваліся некалькі разоў[12]. Злоўленыя кніганошы караліся адпаведна судовым выракам, аднак і гэта не спыняла іх дзейнасьць. Шырока вядомы ў сучаснай Летуве кніганоша Юргіс Бялініс (Юры Бялініс), якому ўдавалася высьлізнуць з рук жандараў 5 разоў.

Забарона на летувіскі друк лацінкай была зьнятая ў 1904 годзе.

Рух кніганошаў, у якім удзельнічалі пераважна сяляне, стаў важным элемэнтам барацьбы за захаваньне нацыянальнай самабытнасьці і складовай часткай летувіскага нацыянальна-вызвольнага руху другой паловы XIX — пачатку XX стагодзьдзя — на дзесяцігодзьдзі сфармаваліся шэрагі заангажаваных у нацыянальную справу дзеячоў, утварыліся шматлікія сувязі, адна з асноваў нацыянальнага руху.

Кніганошы і Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Як бачна з табліцы кніганошы дзейнічалі ў тым ліку ў этнічна беларускіх рэгіёнах (напрыклад Віленскі павет Віленскай губэрні, Ваўкавыскі павет Гарадзенскай губэрні), дзе распаўсюджвалі летувіскмаоўную літаратуру сярод балцкай дыяспары. У газэце «Tėvynės sargas» (Вартаўнік Айчыны), якая выходзіла ў 1896—1904 гг., паведамлялася пра кніганошу, які два разы наведаў летувісаў Магілёўскай губэрні (Бабінавічаў, Сянна, Талачыну, Чачэрску, Радомлі і Шклову)[13].

Як вядома, першыя выданьні на новай беларускай мове пачалі бесьперапынна зьяўляцца пасьля 1891 г. Аднак у Расейскай імпэрыі друкаваць іх, асабліва ў лацінскім варыянце, было цяжка. Таму выдаўцы беларускіх кніжак, скарыстаўшыя досьведам кніганошаў-летувісаў, часта карысталіся магчымасьцямі друку за мяжой.

У 1926 г. Вацлаў Ластоўскі згадваў пра сваю размову зь летувіскім выдаўцом Марцінасам Янкусам[d]:


« Вясной 1892 г. перайшоў без дакументаў расійска-нямецкую граніцу малады чалавек (годаў 23-25), які назваў сябе Антонам Абрамовічам і зьвярнуўся да літвіноў у справе наладжаньня друку беларускіх брашур у Тыльзіце. Выдавецтва было хутка наладжана за кошты, якія надышлі Абрамовічу з Менска. У друкарні (цяпер яшчэ істнуючай) Шэнка былі надрукаваны 3-4 першыя брашуры лацінскімі літарамі. У ліку надрукаваных брашур у Шэнка быў лемэнтар і яшчэ нейкія дзьве брашуры...
Пасьля п. Абрамовіч перанёс сваю работу ў друкарню п. Янкуса, дзе надрукаваў тры кніжачкі, з якіх п. М. Янкус памятае два агалоўкі: Ян Ськіба (апавяданьне) і "Дзядзька Антон", такжэ апавяданьне. Брашуры былі перапраўлены нелегальнай дарогай цераз расійска-нямецкую граніцу і пазней перасланы пачтовымі пасылкамі ў Менск. Пасьля гэтага п. Абрамовіч выехаў у Швайцарыю.
»

Гэтым маладым чалавекам быў Мар'ян Абрамовіч, да нашага часу захавалася брашура «Дзядзька Антон» — пераклад, зроблены з польскай агітацыйнай брашуры «Ojciec Szymon» (Бацька Шымон).

Пасьля друку брашура была сканфіскавана прускай паліцыяй, але пазьней вернута. З таго часу невялікія пасылкі з «Дзядзькам Антонам» паступова перасылаліся празь мяжу, што цягнулася, напэўна, пару гадоў. Паводле справаздачы Польскай Сацыялістычнай Партыі, яшчэ ў 1895 г. празь пераходны пункт каля Таўраге ля прускай мяжы былі перапраўленыя 332 асобнікаў нейкіх беларускіх выданьняў. Верагодна, гэта быў «Дзядзька Антон»[14].

Вядомы дзеяч беларускай меншасьці ў Польшчы Юры Туронак ўжо ў XX ст. арганізаваў асаблівы канал дастаўкі нелегальнай беларускай літаратуры, выкарыстоўваючы ў сваёй дзейнасьці досьвед летувіскіх кніганошаў XIX ст.[15]

Ушанаваньне памяці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сьцяна кніганошаў у Ваенным музэі Вітаўта Вялікага
50 літаў, адчаканеныя ў 2001 г. да 200-й гадавіны з дня нараджэньня Матэюса Валанчуса

У савецкія часы гэты гістарычны эпізод быў пад забаронай.

Пасьля распаду СССР кніганошаў зноў уганаравалі ў Летуве — у музэях, назвах вуліцаў і помнікамі. Музэй летувіскіх кніганошаў знаходзіцца ва Ўстроні, непадалёк ад Кракенавы.

У 2004 г. ЮНЭСКА прызнала нелегальны распаўсюджаньне летувіскіх кніжак унікальнай гістарычнай зьявай, якая ня мае аналягаў нідзе на сьвеце.

Гадавіна нараджэньня Юргіса Бялініса (16 сакавіка 1846 году), заснавальніка сеткі нелегальнага распаўсюду летувіскай літаратуры адзначаецца ў наш час у Летуве як Дзень кніганошы (па-летувіску: Knygnešio diena).

У Польшчы мэмарыяльная дошка ў памяць кніганошы Повіласа Матулявічуса знаходзіцца ў вёсцы Кравяны каля Пунску.

У творах мастацтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Коўне знаходзіцца помнік невядому распаўсюджвальніку кніжак аўтарства Ёзаса Зікараса. Гэта адзін з найбольш шырока вядомых у Летуве скульптурных твораў 30-х гадоў[16].

Вобраз кніганошаў вывеў Уладзімер Караткевіч у сваёй аднайменнай навэле «Кніганошы».

Летувіская пісьменьніца Даля Гінювенэ з нагоды 100-годзьдзя летувіскага кнігадрукаваньня лацінскім шрыфтам напісала кнігу пра кніганошаў «Pašešupio knygnešiai». Ілюстрацыі для яе стварыла мастачка Яліта Бікенэ[17].

У 2011 г. у Летуве выйшаў мастацкі фільм «Кніганошы» (па-летувіску: Knygnešystė)[18]. Маладыя стваральнікі фільма выказалі падтрымку ідэям вольнага распаўсюду інфармацыі таксама і ўласным прыкладам — фільм быў ня толькі паказаны ў кінатэатрах, але і выкладзены ў адкрыты доступ[19].

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Курсівам у дужках пераклад беларускай мовай.
  2. ^ Назва аднайменнай вёскі ў Панявескім павеце.
  3. ^ Амніставаны 14 траўня 1896 году з нагоды абвяшчэньня маніфэсту пра каранацыю Мікалая II.
  4. ^ Арыгінальнае напісаньне.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Швед В. Эвалюцыя расейскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.) // «Гістарычны Альманах». Том 7, 2002.
  2. ^ Aleksandravičius E., Kulakauskas A. Carų valdžioje. XIX amžiaus Lietuva. — Vilnius: Baltos lankos, 1996. — P. 84. — 360 p.(лет.)
  3. ^ Lossowski, P. Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883—1939. Warszawa: Instytut Wydawnichy Pax, 1985. S. 9 — 10.(пол.)
  4. ^ Merkys V. Knygnešių laikai: 1864—1904 Vilnius:Valstybinis leidybos centras,1994. P. 202(лет.)
  5. ^ Merkys V. Knygnešys // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. X. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 307.(лет.)
  6. ^ Силевич Р. Контрабандисты Литвы XIX века // Обзор, 2012, № 12.(рас.)
  7. ^ Merkys V. Knygnešys // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. X. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 306(лет.)
  8. ^ Merkys V. Knygnešių laikai: 1864—1904 Vilnius:Valstybinis leidybos centras,1994. P. 200(лет.)
  9. ^ Katilius A. Memorandum of the Governor-General of the Vilna Gubernia Sviatopolk-Mirskii on the Lithuanian Latin Alphbet // Lithuanian Historical Studies, 2004, P. 91.(анг.)
  10. ^ Verba R. Lietuvių klausimas Rusijos imperijoje XIX a. – XX a. pradžioje. Faksimilinis valdininkų ataskaitų ir dokumentų vinkinys. Vilnius: baltos lankos, 2001. L. 210.(лет.)
  11. ^ Aleksandravičius E., Kulakauskas A. Carų valdžioje. XIX amžiaus Lietuva. — Vilnius: Baltos lankos, 1996. — P. 287—288. — 360 p.(лет.)
  12. ^ Aleksandravičius E., Kulakauskas A. Carų valdžioje. XIX amžiaus Lietuva. — Vilnius: Baltos lankos, 1996. — P. 290. — 360 p.(лет.)
  13. ^ Унуковіч Ю. Літоўцы ва Усходняй Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХІ стагоддзя // Беларускі гістарычны часопіс, 2006, № 9, С. 39.
  14. ^ Туронак Ю. Вакол абставінаў публікацыі «Дзядзькі Антона». Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. С. 29
  15. ^ Туронак Ю. За кардонам Бацькаўшчыны. Успаміны. Мн.: «Медысонт», 2010. С. 115
  16. ^ Скульптура «Книгоноша» (рас.)
  17. ^ Анатацыя кнігі з вокладкай (лет.)
  18. ^ Афіцыйны сайт фільму.(лет.)
  19. ^ Спампаваць фільм «Кніганошы» з ангельскімі субтытрамі.(лет.)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Борьба литовского народа за свободу печати в 1864—1904 гг. Вильнюс: Литовский национальный музей, 2004.(рас.)
  • Aleksandravičius E., Kulakauskas A. Carų valdžioje. XIX amžiaus Lietuva. — Vilnius: Baltos lankos, 1996.(лет.)
  • Kaluškevičius B., Misius K. Lietuvos knygnešiai ir daraktoriai 1864—1904. Vilnius: Demedžio leidykla, 2004.(лет.)
  • Merkys V. Knygnešys // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. X. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006.(лет.)

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Кніганошысховішча мультымэдыйных матэрыялаў