Гарадзея

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэта артыкул пра мястэчка, калі вас цікавіць вёска, глядзіце артыкул Гарадзея.
Гарадзея
Касьцёл Сьвятога Язэпа
Касьцёл Сьвятога Язэпа
BIA Horodziej COA.png Flag of Haradzieja.png
Герб Гарадзеі Сьцяг Гарадзеі
Першыя згадкі: 1530
Вобласьць: Менская
Раён: Нясьвіскі
Вышыня: 169 м н. у. м.
Насельніцтва: 4,1 тыс. (2005)
Тэлефонны код: +375 1770
Паштовы індэкс: 222610, 222611
Аўтамабільны код: 5
Геаграфічныя каардынаты: 53°19′ пн. ш. 26°32′ у. д. / 53.317° пн. ш. 26.533° у. д. / 53.317; 26.533Каардынаты: 53°19′ пн. ш. 26°32′ у. д. / 53.317° пн. ш. 26.533° у. д. / 53.317; 26.533
Гарадзея на мапе Беларусі
Гарадзея
Гарадзея
Гарадзея
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Гарадзея — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Гарадзейка. Уваходзіць у склад Нясьвіскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 4,1 тыс. чал. (2008). Знаходзіцца за 14 км на паўночны захад ад Нясьвіжа. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Баранавічы, на аўтамабільнай дарозе Нясьвіж — Наваградак Р11.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспамін пра Гарадзею (Гародзяй) як маёнтак у Наваградзкім ваяводзтве, уладаньне Васіля і Льва Чыжоў, датуецца 1530 годам. У 1551 годзе мясьціна перайшла ў валоданьне П. Ганусовіча, які ў 1555 годзе прадаў 3-ю частку маёнтку Б. Пратасовічу, а дзьве астатнія аддаў яму ў заставу. У 1571 годзе Б. Пратасовіч купіў увесь маёнтак, а ў 1575 годзе прадаў яго Радзівілам. Пад 1726 годам Гарадзея згадваеца як фальварак. У 1791 годзе каля вёскі Вялікая Гарадзея (14 гаспадарак) збудавалі карчму, а ў 1795 годзе — яшчэ адну каля в. Малая Гарадзея (2 гаспадаркі).

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Гарадзея апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Наваградзкім павеце (з 1796). У ХІХ ст. паселішча мела назву Горная Гарадзея. У 1852 мясьціна перайшла ў валоданьне палкоўніка Брахоцкага, у 1861 зрабілася цэнтрам воласьці. Уладзіслаў Сыракомля наведаў яе ў часе сваіх «Вандровак» і назваў «сапраўдным аазісам у гэтым баку». У маёнтку вырабляліся галяндзкія сыры, якія прадаваліся ў Маскве і Санкт-Пецярбургу[1].

Паводле інвэнтару 1863 году ў фальварку Гарадзея меліся жылы дом, дом аканома (збудаваны ў 1795), саладоўня, склеп, птушнік, памяшканні для жывелы, стайня, кузьня, млын; тут вырошчвалі садавіну і гародніну, выраблялі каўбасы[2]. З пабудовай Маскоўска-Берасьцейскай чыгункі (1871) у Гарадзеі адкрылася чыгуначная станцыя. У 18761888 гадох на месцы цяперашняга мястэчка разьмяшчаліся маёнткі: Дольная Гарадзея (з 69 дзесяцінамі), спадчыннае ўладаньне А. В. Болтуць (з 1875), вадзяны і конныя млыны; Гарадзея (1353 дзесяціны зямлі), спадчына Э. А. Брахоцкай (з 1858), 3 карчмы, ветраны і вадзяны млыны; Гарадзея (235 дзесяціны зямлі), спадчына А. С. Марцінкевіча (з 1864) і фальварак Гарадзея, уладанне Неслухоўскіх, вадзяны млын, гатэль для пасажыроў станцыі. Вёска Гарадзей (Гурна—Гарадзей) у 1886 годзе налічвала 48 двароў, тут меліся валасная управа, крама, карчма[2]

У Першую сусьветную вайну з 1915 году мясьціна знаходзілася ў прыфрантавой паласе і звалася Замір’е. У лютым 1918 году Гарадзею занялі нямецкія войскі, у кан. 1919 — бальшавікі, у жніўні 1919 — польскія войскі, потым зноў бальшавікі, у кастрычніку 1920 — зноў польскія войскі.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Гарадзея апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Нясьвіскага павету і атрымала статус мястэчка.

У 1939 годзе Гарадзея ўвайшла ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 году да 4 ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1870 — 189 чал.; 1886 — 352 чал. у вёсцы Гарадзей; 1897 — 719 чал. у селішчы Гарадзея, 730 чал. у сяле Горна-Гарадзея, 194 чал. у вёсцы Дольна—Гарадзея, 23 чал. на чыгуначнай станцыі Гарадзея; маёнткі Гарадзея: 32 чал. у маёнтку Марцінкевіча, 61 чал. у маёнтку Сьвятаполк-Мірскага, 56 чал. у маёнтку Неслухоўскага, 12 чал. у маёнтку Болтуця, 7 чал. на млынах[2]
  • XX стагодзьдзе: 1909 — 385 чал. у пасадзе Гарадзея, 744 чал. у сяле Горна-Гарадзея, 231 чал. у вёсцы Дольна-Гарадзея; маёнткі Гарадзея: 14 чал. у маёнтку Вольскай, 22 чал. у маёнтку Сьвятаполк-Мірскага, 15 чал. у маёнтку Жаліхоўскай, 23 чал. у маёнтку Халавецкай[2]; 1921 — 1120 чал. у мястэчку Гарадзея, 820 чал. у вёсцы Горна—Гарадзея, 309 чал. у вёсцы Дольна—Гарадзея, 19 чал. у фальварку Гарадзея[2]; 1940 — 1719 чал. у мястэчку Гарадзея, 1156 чал. у вёсцы Горна—Гарадзея, 391 чал. у вёсцы Дольна—Гарадзея[2]; 1969 — 6,2 тыс. чал.; 1993 — 5,3 тыс. чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2001 — 4447 чал.; 2006 — 4,2 тыс. чал.[3]; 2007 — 4,1 тыс. чал.; 2008 — 4,1 тыс. чал.

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Гарадзеі працуюць 2 сярэднія і музычная школы, школа-інтэрнат для дзяцей з парушэньнем слыху, 2 дашкольныя ўстановы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надае меская лякарня.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатар

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай (ААТ «Гарадзейскі цукровы камбінат») і лёгкай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Царква Нараджэньня Божай Маці

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Царква могілкавая (1869)
  • Царква Нараджэньня Божай Маці (1896)

Вядомыя ўраджэнцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Анатоль Грыцкевіч. Гарадзея // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 472.
  2. ^ а б в г д е Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Нясьвіжскага раёна. — Мн: БЕЛТА, 2001.
  3. ^ Городея // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Гарадзеясховішча мультымэдыйных матэрыялаў