Вануату

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Вануату
Ripablik blong Vanuatu
République de Vanuatu
Сьцяг Вануату Герб Вануату
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: «Long God yumi stanap» («За Богам мы стаім»)
Дзяржаўны гімн
«Yumi, Yumi, Yumi»
Месцазнаходжаньне Вануату
Афіцыйная мова Біслама, ангельская, француская
Сталіца Порт Віла
Найбуйнейшы горад Порт Віла
Форма кіраваньня Рэспубліка
Ёлу Абіл
Сато Кілман
Плошча
 • агульная
161-е месца ў сьвеце
12 189 км²
Насельніцтва
 • агульнае (2011)
 • шчыльнасьць
183-е месца ў сьвеце
224 564
19,7/км²
СУП
 • агульны (2010)
 • на душу насельніцтва
175 месца ў сьвеце
$1,216 млрд
$5500
Валюта Вату (VUV)
Часавы пас VUT (UTC+11)
Незалежнасьць
— ад Вялікабрытаніі і Францыі

30 ліпеня 1980
Аўтамабільны знак VAN
Дамэн верхняга ўзроўню .vu
Тэлефонны код +678
Мапа Вануату

Рэспубліка Вануату (па-ангельску: Republic of Vanuatu) — ціхаакіянская дзяржава ў Мэлянэзіі. Мяжуе на поўначы з тэрытарыяльнымі водамі Саламонавых астравоў, на захадзе з тэрытарыяльнымі водамі Аўстраліі, на паўднёвым захадзе з тэрытарыяльнымі водамі Новай Каледоніі, на ўсходзе — з тэрытарыяльнымі водамі Фіджы. Працягласьць прыбярэжнай паласы — 2528 км. Рэспубліка Вануату разьмешчаная на 83 выспах архіпэлягу Новыя Гебрыды. Агульная плошча сушы — 12 336 км². Насельніцтва Вануату — 221 506 чал. (2006). Сталіца — Порт Віла. Першай выспай, заўважанай эўрапейцамі, стала Эсьпірыту-Санта, адкрытая гішпанскім мараплаўцам Пэдра Фэрнандэсам Кірасам у 1606 годзе і прынятая за частку «Паўднёвай зямлі» (гэта значыць Аўстраліі). У 1906 годзе выспы сталі кандамініюмам Брытаніі і Францыі пад назвай «Новыя Гебрыды». 30 ліпеня 1980 году выспы атрымалі незалежнасьць пад назвай «Рэспубліка Вануату». Вануату — чалец ААН, Садружнасьці нацыяў, Франкафоніі, Паўднёваціхаакіянскай камісіі і Форума ціхаакіянскіх выспаў.

Сучасны назоў краіны, Вануату (што азначае «гэтая зямля назаўжды»), стаў афіцыйна выкарыстоўвацца з 30 ліпеня 1980 году, калі выспы атрымалі незалежнасьць ад Вялікабрытаніі і Францыі. Датуль архіпэляг зваўся «Новыя Гебрыды», як яго назваў у 1774 годзе ангельскі мараплаўца Джэймз Кук у гонар Гебрыдзкіх выспаў, разьмешчаных на захад ад Шатляндыі.

Мэлянэзійская дзяржава Вануату ўяўляе сабой ланцуг выспаў Y-падобнай формы, выцягнуты з поўначы на поўдзень на 1176 км. Найбліжэйшая дзяржава, Саламонавы выспы, разьмешчаная прыблізна ў 170 км на поўнач ад Вануату, Новая Каледонія — у 230 км на паўднёвы захад, Фіджы — у 800 км на ўсход, Аўстралія — у 1750 км на захад.

Плошча сушы Вануату складае 12 336 км². Архіпэляг складаецца з 14 буйных і 60 драбнейшых, але населеных выспаў. Увогуле, у склад Вануату ўваходзіць 83 выспы. Найбольш важнымі зь іх зьяўляюцца выспы Эфатэ, Эсьпірыту-Санта, Танна і Малекула. Найбуйнейшай выспай Вануату зьяўляецца выспа Эсьпірыту-Санта, на тэрыторыі якой таксама знаходзіцца вышэйшая кропка краіны — гара Табвэмасана (1879 м). На выспах Амбрым, Оба і Танна размешчаныя горы, вышыня якіх перавышае 1000 м над узроўнем акіяна. Вялікая частка выспаў мае гарысты рэльеф, што выклікана рухам акіянічных плітаў. Некаторыя выспы з стромымі скаламі акружаныя навакол каралавымі рыфамі. На захад ад архіпэлягу разьмешчаная акіянічная ўпадзіна глыбінёй да 8000 м.

Самай паўночнай выспай Вануату зьяўляецца выспа Хіу ў групе Торэс: яна разьмешчаная ў некалькіх кілямэтрах ад самай паўднёвай групы Саламонавых выспаў — выспаў Санта-Крус. Афіцыйна самай паўднёвай выспай краіны зьяўляецца выспа Анэйцьюм, аднак Рэспубліка аспрэчвае ў Новай Каледоніі больш паўднёвыя выспы Мацью і Хантэр.

З пункта гледжаньня геалёгіі выспы Вануату маладыя, а іх фармаваньне адбылося падчас чатырох асноўных этапаў вульканічнай актыўнасьці, спрычыненай рухам літасфэрных плітаў у рэгіёне. Структурна выспы Новых Гебрыдаў складаюцца пераважна з выкінутай вонкі вульканічнай пароды: матчынай пароды, базальту, андэзытаў, вульканаклястычных адкладаньняў і вапняку.

Паводле апошняга перапісу 1999 году колькасьць насельніцтва Вануату складала 186 678 чал. Да 2006 году гэтая лічба павялічылася да 221 506 чал., пры гэтым у сталіцы дзяржавы, горадзе Порт Віла, пражывала 33 700 чал.

Прыкладна дзьве траціны насельніцтва Вануату разьмешчана на чатырох асноўных выспах рэспублікі: Эфатэ (дзе знаходзіцца сталіца, места Порт Віла), Эсьпірыту-Санта (дзе знаходзіцца другое найбуйнейшае места краіны Луганвіль — 10 700 чал.), Малекуле і Тафэа. Вялікая частка насельніцтва пражывае на ўзьбярэжжы або паблізу ад яго. Унутраныя раёны буйных выспаў, пакрытыя густымі зарасьнікамі, звычайна незаселеныя.

У 2005 годзе прырост насельніцтва склаў 2,2 %. У выніку, паводле прагнозаў да 2029 году, колькасьць насельніцтва Вануату ўзрасьце да 395 017 чал. Гэтыя паказьнікі моцна кантрастуюць з паказьнікамі XIX стагодзьдзя, калі ў выніку каляніяльнай палітыкі эўрапейцаў, завезеных хваробаў, пандэміі колькасьць насельніцтва Вануату скарацілася з амаль 1 млн чалавек да менш чым 41 тысячы. Некаторыя выспы, напрыклад, Анэйцьюм і Эраманга, страцілі больш за 95 % свайго насельніцтва ў гэты пэрыяд гісторыі краіны.

Па этнічным складзе 94 % насельніцтва краіны складаюць карэнныя жыхары Вануату — ні-вануату. Астатнія 4 % — эўрапейцы, 2 % — іншыя народы Акіяніі і Азіі.

У Вануату тры дзяржаўныя мовы — ангельская, француская і біслама (крэольская мова пераважна на аснове ангельскай). Колькасьць тых, хто размаўляе на біслама як на роднай мове — 6200 чалавек, у асноўным, у сталіцы Порт Віла і ў месьце Луганвіль, пры гэтым яго разумее вялікая частка жыхароў краіны. Таксама біслама распаўсюджаная ў Новай Каледоніі.

Акрамя гэтых афіцыйных моваў яшчэ існуюць 109 мясцовых моваў (у розных крыніцах лічба значна вагаецца з-за цяжкасьцяў, зьвязаных з адрозьніваньнем дыялектаў ад асобных моваў, а таксама з-за няспыннага выміраньня карэнных моваў). Сярэдняя колькасьць носьбітаў аднае нейкае мовы складае 2 тысячы чалавек; усе яны ўваходзяць у аўстранэзійскую сям’ю моваў. Значная частка карэнных моваў знаходзіцца пад пагрозай зьнікненьня. Самая вялікая канцэнтрацыя моваў — на выспах Эсьпірыту-Санта і Малекула (каля 24 моваў на кожным). Мовы выспаў Анэйцьюм, Танна і Эраманга, якія ўваходзяць у склад правінцыі Тафэа, значна адасобленыя ад астатніх моваў краіны і блізкія мовам Новай Каледоніі. Апрача мэлянэзійскіх моваў у Вануату існуюць таксама тры палінэзійскія мовы: мялізна-філа, футуна-аніва і эмаэ. Яны сфармаваліся ў выніку зваротнай міграцыі палінэзійцаў з Усходняй Палінэзіі. Самымі распаўсюджанымі карэннымі мовамі зьяўляюцца рага (7 тысяч носьбітаў), ленакел (6500 носьбітаў), паама (6 тысяч), уріпів-вала-рана-атчын (6 тысяч), усходняя амбаэ (5 тысяч), заходняя амбаэ (4500), апма (4500) і паўднёвая эфатэ (3750).

Першыя хрысьціянскія місыянэры на Новых Гебрыдах зьявіліся ў XIX ст., аднак на працягу вельмі доўгага часу іх дзейнасьць была малаэфэктыўнай, а жыцьцё рэлігійных настаўнікаў — небясьпечным. Напрыклад, вядомы місіянэр зь Лёнданскага місыянэрскага таварыства Джон Уільямз быў забіты і зьедзены мясцовымі жыхарамі выспы Эраманга. Толькі ў сярэдзіне XX ст. хрысьціянства стала паноўнай рэлігіяй сярод мэлянэзійскага насельніцтва Новых Гебрыдаў.

Акрамя хрысьціянскіх вучэньняў шырокае распаўсюджаньне ў Вануату атрымаў культ карга, які зарадзіўся на выспах у гады Другой сусьветнай вайны і сустракаецца на выспах Танна, Малекула і Эсьпірыту-Санта. Найбольш вядомымі зь іх зьяўляюцца рух Джона Фрума (на высьпе Танна), а таксама рух Прынца Піліпа (на высьпе Танна; у ім ушаноўваюць Піліпа, герцага Эдынбургскага).

Да зьяўленьня на выспах хрысьціянскіх місыянэраў на Новых Гебрыдах практыкаваўся анімізм, сьляды якога заўважныя і ў сучаснай рэлігіі, якая па сутнасьці ўяўляе сабой сьпляценьне традыцыйных вераваньняў у духаў і хрысьціянскай веры. У каляніяльны пэрыяд рэлігія і адукацыя былі цесна ўзаемазьвязаныя адно з адным, а пісьменнасьць большасьці мясцовых моваў была распрацаваная хрысьціянскімі місыянэрамі. Аднак і ў сучасным грамадзтве рэлігія грае вельмі важную ролю, нават нацыянальны дэвіз абвяшчае: «Long God yumi stanap» (у перакладзе з мовы біслама «За богам мы стаім»).

Сучаснасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьмены ў форме дзяржаўнага ладу пачаліся ў пачатку 1940-х гадоў, калі ў кандамініюме зьявіліся першыя нацыяналістычныя арганізацыі. Першая палітычная партыя на выспах зьявілася толькі на пачатку 1970-х гадоў і атрымала назву Нацыянальная партыя Новых Гебрыдаў, адным з заснавальнікаў якой стаў Бацька Ўолтар Ліны (пасьля — прэм’ер-міністар Вануату). У 1974 годзе партыя была пераназваная ў «Вануа’аку Паці». Асноўным кірункам яе дзейнасьці стала змаганьне за незалежнасьць Новых Гебрыдаў. Незалежнасьць была набытая 30 ліпеня 1980, а краіна атрымала назву Рэспубліка Вануату.

Па стане на 2006 год СУП Вануату складаў $739 млн, а СУП на душу насельніцтва па стане на 2003 год — $2900, што рабіла краіну трэцяй па беднасьці дзяржавай Ціхага акіяну. З 1995 году Вануату ўважаецца ААН адной з найменш разьвітых краінаў сьвету. Пры гэтым узровень пісьменнасьці ў краіне складаў 74 %, а верагодная працягласьць жыцьця пры нараджэньні — усяго 63 гады.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Вануатусховішча мультымэдыйных матэрыялаў