Сатурн (плянэта)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Сатурн 

Сатурн
Параметры арбіты
Сярэдні радыюс	1,4294×109 км
Эксцэнтрысытэт	0,0560
Пэрыяд звароту	29 гадоў 167 дзён 6,7 г.
Сынадычны пэрыяд	378,1 дзён
Сярэдняя хуткасьць руху па арбіце	9,46 км/с
Нахіл арбіты	2,488°
Лік спадарожнікаў	60
Фізычныя характарыстыкі
Экватарыяльны дыяметр	120,536 км
Плошча паверхні	4,38×1010 км2
Маса	5,688×1026 кг
Сярэдняя шчыльнасьць	0,69 г/см3
Паскарэньне вольнага падзеньня у паверхні	9,05 м/с2
Пэрыяд кручэньня экватарыяльны	10 ч 13 м 59 с
Пэрыяд кручэньня унутраны	10 ч 39 м 25 с
Нахіл восі кручэньня	25,33°
Альбеда	0,47
2-я касмічная хуткасьць	35,5 км/с
Сярэдняя тэмпэратура на ўзроўні вяршыні аблокаў	93°K
Тэмпэратура паверхні	мін. ср. макс. 82 K 143 K неизв.
Параметры атмасфэры
Атмасфэрны ціск	140 кПа
Вадарод	>93 %
Гелій	>5 %
Метан	0,2 %
Пары вады	0,1 %
Аміяк	0,01 %
Этан	0,0005 %
Фасфін	0,0001 %

Сату́рн — шостая па выдаленьні ад Сонцы і другая па памеры і масе плянэта Сонечнай сыстэмы.

Сатурн знаходзіцца на сярэдняй адлегласьці 1429 млн км (9,58 а. а.) ад Сонца. Пэрыяд звароту — 29,46 гадоў.

У Сатурна каля 60 спадарожнікаў і найболей магутная сыстэма кольцаў сярод усіх плянэт Сонечнай сыстэмы.

Зьмест 1 Фізычныя характарыстыкі 1.1 Агульныя зьвесткі 1.2 Атмасфэра 1.3 Унутраны будынак 2 Даследаваньні Сатурна 3 Спадарожнікі 4 Кольцы 5 Гл. таксама 6 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Фізычныя характарыстыкі

[рэдагаваць] Агульныя зьвесткі

Сатурн складаецца, у асноўным, з газу (вадарод і гелій) і ня мае звыклай нам цьвёрдай паверхні. Ставіцца да тыпу газавых плянэт.

Экватарыяльны радыус плянэты роўны 60300 км, палярны радыус — 54000 км; Сатурн — найболей сплясканая плянэта Сонечнай сыстэмы. Маса планеты ў 95 раз перавышае масу Зямлі, аднак сярэдняя шчыльнасьць Сатурна складае ўсяго 0,69 г/см³, што робіць яе самой разрэджанай плянэтай Сонечнай сыстэмы і адзінай плянэтай, чыя сярэдняя шчыльнасьць менш воды.

Адно абарачэньне вакол восі Сатурн зьдзяйсняе за 10 гадзін і 39 хвілін.

[рэдагаваць] Атмасфэра

Верхнія пласты атмасферы Сатурна складаюцца на 93% з вадарода (па аб'ёме) і на 7% — з гелія (у параўнаньні з 11% у атмасферы Юпітэра). Маюцца прымешкі метана, вадзянога пару, аміяка й некаторых іншых газаў. Аміячныя аблокі ў верхняй частцы атмасферы магутней юпітэрскіх.

Па дадзеных «Вояджэраў», на Сатурне дзьмуць наймацнейшыя вятры ў Сонечнай сыстэме, апараты зарэгістравалі хуткасьці паветраных струменяў 500 м/с. Вятры дзьмуць, у асноўным, ва ўсходнім кірунку (па кірунку восевага кручэньня). Іх сіла слабее пры выдаленьні ад экватара; пры выдаленьні ад экватара зьяўляюцца таксама і заходнія атмасфэрныя плыні. Шэраг дадзеных паказваюць, што вятры не абмежаваныя пластом верхніх аблокаў, яны павінны распаўсюджвацца ўнутр, прынамсі, на 2 тыс. км. Акрамя таго, вымярэньні «Вояджэра-2» паказалі, што вятры ў паўднёвым і паўночным паўшар'ях сымэтрычныя адносна экватара. Ёсьць здагадка, што сымэтрычныя струмені як-то звязаныя пад пластом бачнай атмасфэры.

У атмасфэры Сатурна часам зьяўляюцца ўстойлівыя цыклоны, уяўлялыя сабой звышмагутныя ўраганы. Аналагічныя аб'екты назіраюцца і на іншых газавых плянэтах Сонечнай сыстэмы (гл. Вялікая чырвоная пляма на Юпітэры, Вялікая цёмная пляма на Нэптуне). Гіганцкі «Вялікі белы авал» зьяўляецца на Сатурне прыкладна адзін раз у 30 гадоў, у апошні раз ён назіраўся ў 1990 году (меней буйныя ўраганы ўтворацца гушчару).

Не да канца зразумелым на сёньняшні дзень застаецца такі атмасфэрны феномен Сатурна, як «Гіганцкі гексагон». Ён уяўляе сабой устойлівая цыклоны ў выглядзе правільнага шасцікутніка з папярочнікам 25 тыс. кіламетраў, якое атачае паўночнае канцавоссе Сатурна.

У атмасфэры выяўленыя магутныя навальнічныя разрады, палярныя ззяньні, ультрафіялетавае выпраменьваньне вадароду.

[рэдагаваць] Унутраны будынак

У глыбіні атмасфэры Сатурна растуць ціск і тэмпэратура і вадарод паступова пераходзіць у вадкі стан. На глыбіні каля 30 тыс. км вадарод становіцца металічным (а ціск дасягае каля 3 мільёнаў атмасфер). Цыркуляцыя электратокаў у металічным вадародзе стварае магнітнае поле (значна меней магутнае, чым у Юпітэра). У цэнтры плянэты знаходзіцца масіўнае ядро з цяжкіх матэрыялаў. Глядзіце схему ўнутранага будынка Сатурна.

[рэдагаваць] Даследаваньні Сатурна

Сатурн — адна з пяці плянэт Сонечнай сыстэмы, лёгка бачных няўзброеным вокам з Зямлі. У максімуме бляск Сатурна перавышае першую зорную велічыню.

Упершыню назіраючы Сатурн праз тэлескоп у 1609—1610 гадах, Галілеа Галілей заўважыў, што Сатурн выглядае не як адзінае нябеснае цела, а як тры целы, амаль датычных адзін аднаго, і выказаў дагадку, што гэта два буйных «кампаньёна» (спадарожніка) Сатурна. Два года праз Галілей паўтарыў назіраньні і, да свайго здзіўленьня, не выявіў спадарожнікаў.

У 1659 году Гюйгенс, з дапамогай больш магутнага тэлескопа, высвятліў, што «кампаньёны» — гэта на самай справе тонкае плоскае кольца, атачвае плянэту і не датычнае яе. Гюйгенс таксама адкрыў самы буйны спадарожнік Сатурна — Тытан. Пачынальна з 1675 года вывучэньнем плянэты займаўся Дж. Касіні. Ён заўважыў, што кольца складаецца з двух кольцаў, падзеленых выразна бачным зазорам — шчылінай Касіні, і адкрыў яшчэ некалькі буйных спадарожнікаў Сатурна.

У 1979 году касмічны апарат «Піянэр-11» упершыню праляцеў зблізку Сатурна, а ў 1980 і 1981 гадах за ім рушылі ўслед апараты «Вояджэр-1» і «Вояджэр-2». Гэтыя апараты ўпершыню выявілі магнітнае поле Сатурна і даследавалі яго магнітасфэру, назіралі штармы ў атмасфэры Сатурна, атрымалі дэталёвыя здымкі структуры кольцаў і высвятлілі іх склад.

У 1990-х гадах Сатурн, яго спадарожнікі і кольцы неаднаразова даследаваліся касмічным тэлескопам Хабл. Доўгачасовыя назіраньні далечы нямала новай інфармацыі, якая была недаступная для «Піянэра-11» і «Вояджэраў» пры іх аднакратным пралёце міма плянэты.

У 1997 году да Сатурна быў запушчаны апарат Касіні-Гюйгенс і, пасля сямі гадоў палёту, 1 ліпеня 2004 гады ён дасягнуў сыстэмы Сатурна й выйшаў на арбіту вакол плянэты. Асноўнымі задачамі гэтай місіі, разлічанай мінімум на 4 гады, зьяўляецца вывучэньне структуры і дынамікі кольцаў і спадарожнікаў, а таксама вывучэньне дынамікі атмасферы і магнітасферы Сатурна. Акрамя таго, адмысловы зонд «Гюйгенс» аддзяліўся ад апарата і на парашуце спусціўся на паверхню спадарожніка Сатурна Тытана.

[рэдагаваць] Спадарожнікі

Гл. артыкул Спадарожнікі Сатурна

На ліпень 2007 г. вядома 60 спадарожнікаў Сатурна. 12 з іх адкрыты пры дапамозе касмічных апаратаў: Вояджэр-1 (1980), Вояджэр-2 (1990), Касіні (2004—2007).

На працягу 2006 г. каманда навукоўцаў пад кіраўніцтвам Дэвіда Джуіта з Гавайскага ўніверсітэта, якія працуюць на японскім тэлескопе Субару на Гаваях, аб'яўляла аб адкрыцьці 9 спадарожнікаў Сатурна.

Усе яны адносяцца да так званых ірэгулярных спадарожнікаў, якія адрозніваюцца выцягнутымі эліптычнымі арбітамі, і, як лічаць, не сфармаваліся разам з плянэтамі, а захопленыя іх гравітацыйным полем.

Усяго з 2004 гады каманда Джуіта выявіла 21 спадарожнік Сатурна.

Найбуйны з спадарожнікаў — Тытан. Навукоўцы мяркуюць, што ўмовы на гэтым спадарожніку падобныя з тымі, якія існавалі на нашай плянэце 4 мільярда гадоў назад, калі на Зямлі толькі зараджалася жыцьцё.

[рэдагаваць] Кольцы

Гл. артыкул Кольцы Сатурна

Сатурн валодае самой магутнай сыстэмай кольцаў у Сонечнай сыстэме. Кольцавая сыстэма знаходзяцца на адлегласьці 6,6 тыс. і 121 тыс. км ад экватара плянэты. Кольцы складаюцца з часціц памерам ад некалькіх мікронаў да дзясяткаў метраў, у склад якіх уваходзіць лёд, каменныя пароды, аксід жалеза. Існуе мноства кольцаў, падзеленых шчылінамі, найбуйнейшая з якіх — шчыліна Касіні.

[рэдагаваць] Гл. таксама

• Касіні (КА)

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

• Старонка фактаў аб Сатурне на сайце НАСА
• Фатаграфіі Сатурна на сайце НАСА

п • а • р Сонечная сыстэма
Сонца • Геліясфэра Геліяабалонка Геліяпаўза Hydrogen wall	Плянэты ☾ = спадарожнік(-і) ∅ = кольца (-ы)		Мэркурый	Вэнэра	Зямля ☾	Марс ☾
			Юпітэр ☾ ∅	Сатурн ☾ ∅	Уран ☾ ∅	Нэптун ☾ ∅
	Карлікавыя плянэты		Цэрэра	Плютон ☾	Эрыс ☾
	Малыя целы Сонечнай сыстэмы	Астэроіды (малыя плянэты)	Групы й сямействы: Вулканоіды • Калязямныя астэроіды • Галоўны пояс астэроідаў Траянскія астэроіды • Кентаўры • Нэптунскія траянцы • Спадарожнікі астэроідаў • Мэтэароіды
			Глядзіце таксама сьпіс астэроідаў, а таксама значэньні імёнаў астэроідаў.
		Транс- нэптунавыя аб'екты	Пояс Койпэра — Плютына: Аркус • Іксіён — Кьюбівана: 2002 UX25 • Варуна • 1992 QB1 • 2002 TX300 • 2003 EL61 • Квавар • 2005 FY9 • 2002 AW197
			Расьсеяная кружэлка: 2002 TC302 • 2004 XR190 • Сэдна
		Камэты	Сьпісы пэрыядычных і непэрыядычных камэт • Дамоклоіды • Воблака Аорта
Глядзіце таксама астранамічныя аб'екты, сьпіс аб'ектаў сонечнай сыстэмы і Партал:Астраномія