Сьветлагорск (Гомельская вобласьць)

Сьветлагорск
Увечары ля фантану
Герб Сьветлагорску Сьцяг Сьветлагорску
Першыя згадкі:	1560
Горад з:	1961
Былыя назвы:	Шацілавічы, Шацілкі
Краіна:	Беларусь
Вобласьць:	Гомельская
Раён:	Сьветлагорскі
Плошча:	25 км²
Вышыня:	131 м н. у. м.
Насельніцтва (2009)
колькасьць:	69 995 чал.
шчыльнасьць:	2799,8 чал./км²
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2342
Паштовы індэкс:	24743х
Нумарны знак:	3
Геаграфічныя каардынаты:	52°38′ пн. ш. 29°44′ у. д.
Сьветлагорск на мапе Беларусі Сьветлагорск
Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
svetlogorsk.by(рас.)

Сьветлаго́рск, Шаці́лкі — горад раённага падпарадкаваньня ў Гомельскай вобласьці Беларусі, адміністрацыйны цэнтар Сьветлагорскага раёну. Да 1961 году — гарадзкі пасёлак.

Геаграфічныя звесткі

Знаходзіцца на раўніне Гомельскае Палесьсе, сярэдняя тэмпература паветра студзеня −6,6 ºС, ліпеня 18,4 ºС, ападкаў 602 мм/год. Прыстань на р. Бярэзіна. За 90 км на захад ад Гомелю; на аўтамабільнай дарозе Парычы — Рэчыца, адлегласць да Гомелю па аўтадарозе — 113 км (праз г. Рэчыцу). Вузел аўтамабільных дарог на Бабруйск, Жлобін, Гомель, Калінкавічы. Чыгуначная станцыя на лініі Жлобін — Калінкавічы.

Назва

Цяперашнюю назву Сьветлагорск атрымаў у 1961 г. пры пераўтварэньні гарадзкога пасёлку Шацілкі ў горад; яна зьвязаная з пабудовай электрастанцыі (цяпер — цеплаэлектрацэнтраль), якая выпрацоўвае сьвятло, што з сымбалічнай вяршыні (гары) асьвятляе краіну.

Гістарычная назва паселішча Шацілавічы (Шацілкі), імаверна, паходзіць ад беларускага слова «шаць» — добрае, прыгожае месца, у слоўніку расейскай мовы Ул. Даля — «гара сярэдняй велічыні».

Гісторыя

Ад узьнікненьня да 1918 году

Паводле археалагічных раскопак, паселішча на месцы сучаснага гораду існавала з 6—7 ст. З 13 ст., згодна з археалягічнымі зьвесткамі, паселішча існуе непарыўна. У 8—10 ст. гэтая мясцовасьць знаходзілася ў землях плямён дрыгавічоў, у якіх склалася Тураўскае княства (вядомае з 980 г.). У 12 ст. Тураўская зямля была падзелена на ўдзелы, і ў ніжнім цячэньні р. Бярэзіны ўзьнікла Сьвіслацкае княства. У сярэдзіне 14 ст. яно ўвайшло ў Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае (ВКЛ).

Прывілей Жыгімонта ІІ Аўгуста на Шацілінскі Востраў

Паводле пісьмовых крыніцаў, населены пункт вядомы з 15 ліпеня 1560 году як вёска ў Вялікім Княстве Літоўскім, у якой быў маёнтак Шацілінскі Востраў. Як сьведчыць прывілей вялікага князя літоўскага і караля польскага Жыгімонта ІІ Аўгуста, выдадзены ў Варшаве, маёнтак (па-польску: Ostrow Szatylinski, Востраў Шатылінскі) пасьля папярэдняга ўладальніка Рамана Шацілы перадаваўся зямяніну Ждану Манкевічу за выкананьне вайсковай службы. У 1566 годзе паселішча ўвайшло ў створаны Рэчыцкі павет Менскага ваяводзтва.

З 1 ліпеня 1569 году ў выніку аб’яднаньня ВКЛ і Польскага каралеўства — у Рэчы Паспалітай. 25 лютага 1576 году Ждан Манкевіч згадваецца ў лісьце караля і вялікага князя Стэфана Баторыя пра тое, што шляхта Рэчыцкага павету павінна несьці службу ў замку г. Чачэрску, і не прыцягвацца да іншых павіннасьцяў.

У 1634 годзе шляхціч Пётар Сулятыцкі падараваў дзялянку зямлі езуітам, якія збудавалі тут каля 1650 году драўляны касьцёл, утрымлівалі місіянэрскі пункт. У 1639 годзе сяло Шацілавічы — у так званым Парыцкім двары Бабруйскага староства Рэчыцкага павету, мае 17 сялянскіх двароў (у вопіс ня ўносіліся шляхецкія двары). У вопісу 1684 году ў Шацілавічах шляхецкі двор Манкевічаў і 3 сялянскія двары.

У 1744 г. у сьпісе каталіцкіх парафіяў маюцца Шацілкі, у Карпілавіцкай парафіі Бабруйскага дэканату Віленскай дыяцэзіі. У 1766 г. у Шацілках згадваецца мытны страж, які адносіўся да Глускай галоўнай мытнай каморы.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Парыцкай воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні (у 1795—1796 гг. называлася Менскім намесьніцтвам). У 1795 годзе згадваюцца вёска і ваколіца Шацілкі, у якіх разам было 30 двароў. У 1800 г. у Шацілках 20 шляхецкіх і 3 сялянскія двары, дарослае насельніцтва складала 88 мужчын і 102 жанчыны. Праваслаўны прыход адносіўся да Сьвята-Петра-Паўлаўскага храма ў в. Чыркавічы (1879 г.). У 1890 — 49 двароў, прыстань.

Чыгуначны вакзал

У пачатку XX ст. Шацілкі вядомы як ваколіца (680 жыхароў, 70 двароў) і маёнтак (33 жыхары, 1 двор). У 1915 годзе побач праведзена чыгунка і ўтворана станцыя Шацілкі. У 1916 г. у Шацілках згадваецца аднакласнае народнае вучылішча. Паводле перапісу 1917 году, у ваколіцы Шацілкі 685 жыхароў, у маёнтку — 6, на чыгуначнай станцыі — 66 жыхароў, 13 двароў.

З 1918 г. да нашага часу

З 25 сакавіка 1918 году Шацілкі — у абвешчанай Беларускай Народнай Рэспубліцы; з 1 студзеня 1919 — у Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы, з 27 лютага 1919 — у Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы. Падчас савецка-польскай вайны 1919—1921 гг. занятыя польскімі войскамі з 6 сакавіка па 9 ліпеня 1920 года. З 31 ліпеня 1920 — зноў у адноўленай БССР, якая ўваходзіла з 30 сьнежня 1922 да 26 сьнежня 1991 ў СССР, з 19 верасьня 1991 — Рэспубліка Беларусь.

У 1921 г. Менская губэрня была скасавана, а яе паветы (у тым ліку Бабруйскі) сталі ўваходзіць непасрэдна ў БССР. 20 жніўня 1924 года воласьці (у тым ліку Парыцкая) і паветы скасаваны. З гэтага дня мястэчка Шацілкі — цэнтар сельскага Савету (да 1960 г.) ва ўтвораным Парыцкім раёне, які ўваходзіў у Бабруйскую акругу (існавала да 26 ліпеня 1930 году), а затым: ад 20 лютага 1938 году — у Палескай, з 20 красавіка 1944 — у Бабруйскай, з 8 студзеня 1954 — у Гомельскай вобласьці. Чыгуначная станцыя Шацілкі была ўключана ў Чыркавіцкі сельсавет Парыцкага раёну.

У 1924 годзе ў Шацілках адчынена пачатковая школа з габрэйскай мовай навучаньня (65 вучняў, цяпер — школа № 2). У 1926 годзе дзейнічалі 2 воўначоскі, паравы млын, крупарушка. У 20 — 30-я гады Шацілкі — адзін з цэнтраў лесасплаву на р. Бярэзіне. У 1929—1932 гадох на базе кузьні створана суднабудаўнічая арцель, якая затым пераўтворана ў верф (зараз — завод зборнага жалезабэтону). 27 верасьня 1938 г. мястэчкі як тып населеных пунктаў былі скасаваныя, і м. Шацілкі аднесена да вёсак. У час Вялікай Айчыннай вайны Шацілкі пакінуты савецкімі войскамі 7 жніўня 1941 г., акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі да 27 лістапада 1943 г., на суднаверфі і чыгуначнай станцыі дзейнічалі антыфашысцкія падпольныя групы.

У 1954—1958 гадох у Шацілках пабудавана Васілевіцкая ДРЭС (цяпер — Светлагорская ЦЭЦ). 30 сьнежня 1956 г. вёска Шацілкі пераўтворана ў гарадзкі пасёлак, з 9 чэрвеня 1960 — цэнтар Парыцкага раёну. 29 ліпеня 1961 г. гар. п. Шацілкі пераўтвораны ў горад Сьветлагорск, а Парыцкі раён перайменаваны ў Сьветлагорскі. З 7 сакавіка 1963 па 4 студзеня 2002 г. горад меў абласное падпарадкаваньне.

Паселішчы, уключаныя ў в. Шацілкі (г. Сьветлагорск)

Год	Назва	Зь якога сельсавету	Спосаб уключэньня
1939	пасёлак Арэхаўка	Чыркавіцкі	Сьсяленьне
1939	хутар Зайванеў	Чыркавіцкі	Сьсяленьне
1930-я гг.	пас. Краснае Знамя	няма звестак	Далучэньне
няма звестак	пас. Прабуджэньне	Шацілкаўскі	Далучэньне
1966	чыгуначная станцыя Шацілкі	Чыркавіцкі	Далучэньне
1975	в. Сьветач (да 1964 Какаль, гіст. Какель)	Чыркавіцкі	Далучэньне

Насельніцтва

• ХХ стагодзьдзе (тыс. чал.): 1917 — 0,757; 1953 — 2,170; 1959 — 5,772 (2,737 муж. і 3,035 жан.); 1961 — 11,5; 1970 — 40,3; 1973 — 48,7; 1975 — 55; 1993 — 74
• ХХI стагодзьдзе (тыс. чал.): 2001 — 73,4; 2006 — 70,2; 2008 — 69,5; 1 студзеня 2009 — 69,3; 2009 — 69 995 (перапіс)

Адукацыя

У горадзе: 11 агульнаадукацыйных школ, гімназія (былая школа № 7), міжшкольны навучальна-вытворчы камбінат; вечаровая сярэдняя школа. Дзейнічаюць цэнтар карэкцыйнага разьвіцьця; дом дзіцячай і юнацкай творчасьці, цэнтар пазашкольнай працы, міжшкольны экалягічны цэнтар; 3 дзіцяча-юнацкія спартовыя школы (1 зь іх — алімпійскага рэзэрву); дзіцячая музычная школа, дзіцячая школа мастацтваў. Маецца аўтамабільная школа. Працуюць 2 прафэсыйна-тэхнічныя навучальныя ўстановы; індустрыяльны каледж.

Культура

У месьце дзейнічаюць дом дзіцячай творчасьці, дамы культуры, 8 бібліятэк. Створаны музэй гісторыі места, мастацкая галерэя імя Г. Пранішнікава. У Сьветлагорску былі запачаткаваны наступныя рок-гурты Органы сну (1996), Relikt (2001).

Мэдыі

Выдаюцца газэты «Ранак-плюс», «Сьветлагорскія навіны», «Светлогорский бизнес».

Спорт

У горадзе ёсьць дзьве спартовыя школы (ДЮСШ1, ДЮСШ «Алімп»).

ДЮСШ1 мае наступныя аддзелы:

• грэка-рымскае барацьбы
• тхэквандо
• боксу
• баскетболу
• плаваньня

ДЮСШ «Алімп» спэцыялізуецца на лёгкай атлетыцы.

У Сьветлагорску маюцца наступныя спартовыя збудаваньні і пляцоўкі:

• стадыёны (3)
• лёгкаатлетычны манэж (1)
• спартовыя залі (49)
• плавальныя басэйны (1)
• міні-басэйны ў дзіцячых садох (10)
• іншыя залі і пляцоўкі (школьныя спартовыя залі і г. д.) (202)

Забудова

Чыгунка, аўтамагістралі і лясныя масівы дзеляць места на 3 плянавальныя раёны: паўночны і паўднёвы, забудаваныя шматпавярховымі дамамі, і заходні з забудовай сядзібнага тыпу. У цэнтры 2-3- і 5—9-павярховыя будынкі. Яго галоўнай вышыннай дамінантай зьяўляецца 16-павярховы жылы дом. Створаныя 7 мікрараёнаў.

Прамысловасьць

Прамысловы краявід Сьветлагорску

Сярод прамысловых прадпрыемстваў — вытворчае аб’яднаньне «Хімвалакно», цэлюлёзна-кардонны камбінат (ЦКК), цеплаэлектрацэнтраль, завод жалезабэтонных вырабаў і канструкцыяў, завод жалезабэтонных вырабаў будаўнічага трэсту, завод зборнага жалезабэтону, упраўленьне буравых работ, фабрыка мастацкіх вырабаў, друкарня, хлебазавод.

Транспарт

Праз горад праходзіць чыгуначная магістраль Санкт-Пецярбург — Кішынёў, ёсьць чыгуначны вакзал, аўтобусная станцыя.

Працуе гарадзкі аўтобусны парк № 5, аўтобусы якога ходзяць па 17 гарадзкіх маршрутах, а таксама маршрутныя і легкавыя таксі.

У горадзе — грузавая прыстань (Бабруйскага рачнога порта).

Турыстычная інфармацыя

Камень з крыжом, музэй м. Сьветлагорск

У Сьветлагорску працуюць музэй гісторыі гораду, дом рамёстваў (дэкаратыўна-прыкладное мастацтва), карцінная галерэя «Традыцыя» імя Германа Пранішнікава.

Дзейнічаюць 2 праваслаўныя царквы, каталіцкі касьцёл, новаапостальская царква.

Помнікі

• помнік-звон воінам, якія загінулі пры вызваленьні Шацілак ад нацысцкіх акупантаў (усталяваны ў 2005 г. на месцы ранейшага помніка);
• Алея герояў — помнікі воінам, якія атрымалі званьні Герояў пры вызваленьні раёна ад нацысцкіх акупантаў;
• помнік землякам, якія загінулі ў розных войнах — на гарадзкой набярэжнай;
• помнік Раману Шацілу — заснавальніку і першапасяленцу Шацілак (усталяваны ў 2006 г.)

Галерэя

• 

  Рака Бярэзіна

• 

  Сопла печкі-домніцы з раскопак у Шацілках. Каля 13 ст.

• 

  Герб Манкевічаў «Любіч»

• 

  Царква Сьв. апп. Пятра і Паўла

• 

  Касьцёл Узвышэння Сьвятога Крыжа

• 

  Чыгуначны вакзал

• 

  Гарадзкі лес

Вядомыя асобы

Раман Шаціла — першы жыхар Шацілак, які вядомы паводле пісьмовай крыніцы (1560 г.), меў у карыстаньні маёнтак Шацілінскі Востраў. У 2006 г. у цэнтры Сьветлагорску ўсталяваны помнік, правобразам якога зьяўляецца Р. Шаціла. Скульптура ўвасабляе ў сябе заснавальнікаў і першапасяленцаў Шацілак (першы ў Беларусі помнік заснавальнікам паселішча).

Ураджэнцы

• Алег Астроўскі — неаднаразовы чэмпіён сьвету па радыёспорту, заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (Сьветлагорск).
• Аляксандар Гронскі(be) — гісторык, кандыдат гістарычных навук.
• Дзьмітры Жукоўскі — 2-разовы уладальнік Кубка сьвету па веславаньню на байдарках і каноэ 1997 г. (каноэ-чацьвёрка 200, 500 м), майстар спорту СССР міжнароднай клясы.
• Валянціна Ліпская — чэмпіёнка СССР па мотацыклетным спорце 1956 году (іпадром), заслужаны трэнэр Расеі.
• Уладзімер Мерынаў — 3-разовы чэмпіён сьвету па веславаньні на байдарках і каноэ, майстар спорту міжнароднай клясы.
• Уладзімер Патупчык — чалец Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.
• Віктар Раманцоў — публіцыст, краязнаўца (Сьветлагорск).
• Алег Ціханаў — музычны прадусар, музычны рэдактар фэстывалю мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску».
• Ігар Хулуп — чэмпіён СССР па веславаньні на байдарках і каноэ 1989 г., майстар спорту СССР міжнароднай класы (Сьветлагорск).
• Ганна Шавяленка — абсалютная чэмпіёнка сьвету па хуткаснай радыётэлеграфіі (2009), майстар спорту (Сьветлагорск).

Жыхары

• Алесь Бяляцкі — праваабаронца, намесьнік старшыні Міжнароднай фэдэрацыі правоў чалавека; закончыў сярэднюю школу № 5 г. Сьветлагорска.
• Ігар Гермянчук (1961—2002) — журналіст, дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 12 скліканьня (ад акругі ў г. Менску); выпускнік сьветлагорскай школы-інтэрната.
• Валянцін Голубеў — гісторык, доктар гістарычных навук; да 1976 г. працаваў плітачнікам-абліцоўшчыкам у будаўнічым трэсьце Сьветлагорска.
• Зінаіда Пятроўна Кіжнерава — Герой Сацыялістычнай Працы.
• Андрэй Мельнікаў — выканаўца аўтарскай песьні (гітара), літаратар; раней працаваў у Сьветлагорску (прадпрыемства «Цэнтрэнэргамантаж»).
• Пётар Петрыкаў (1927—2007) — гісторык, чалец-карэспандэнт Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі; у 1956—1958 — настаўнік, намесьнік дырэктара ў сярэдняй школе Шацілак.
• Іван Фёдаравіч Хмарун (1916—1998) — Герой Сацыялістычнай Працы.
• Юры Захаранка (1 студзеня 1952 — 7 траўня 1999 (?)) — палкоўнік, былы міністар унутраных справаў Беларусі й апазыцыйны палітык, зьнік у 1999 годзе.

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Светлагорска і Светлагорскага раёна. У 2-х кн.Кн. 1. — Мн., 2000.
• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Светлагорска і Светлагорскага раёна. У 2-х кн.Кн. 2. — Мн., 2004.
• Светлагорск // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2002. — 512 с.: іл. ISBN 985-11-0238-5 (т. 14), ISBN 985-11-0035-8. — С. 253—254.
• Светлагорск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. — С. 257.
• Лук’янаў П. Р. З гісторыі Светлагорска // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1979. № 3. С. 42—43.
• Сцепук У., Савасценка Я. Светлагорск. — Мн., 1966.
• Рассадзін С. Я., Міхальчанка А. М. Гербы і сцягі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мн., 2005.
• Светлагорскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць. — Мн., 1985. — С. 334—336.
• Светлагорск // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991. — 303 с.: фота. — ISBN 5-341-00240-7.
• Светлогорск // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.
• Асташкевіч І. 50 заўтра ці 450 сёння? — або таямніцы жыцця маладога горада, які сталее на вачах // Звязда. 2010. 21 мая.

Вонкавыя спасылкі

 Сьветлагорск (Гомельская вобласьць) — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Рэгіянальны партал «Сьветлагорск»
• м. Сьветлагорск (Шацілкі) на Radzima.org
• Гормаш Ю. М. Шацілкі: далёкая мінуўшчына і першыя археалагічныя даследванні // Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны.
• Масьлюкоў Т. Продкі сьветлагорцаў супернічалі са славутым Карлам I Сцюартам // Радыё Свабода. 2009. 4 жніўня.
• Махмудава Л. С. Я. Рассадзін аб пісьмовых крыніцах сучаснага Светлагорска // Светлагорскія навіны. 2010. 28 красавіка.
• Да юбілею горада выдадзены паштовы набор